وضعيت مديريت منابع آب در ايران بحرانی است؛
وضعیت مدیریت منابع آب در ایران وخیم یا بحرانی است. پرسش سادهای که با شنیدن پپام «وخیم بودن اوضاع مدیریت منابع آب» میتوانیم بپرسیم، این است که برخی از مهمترین چالشهای کنونی و آتی مدیریت منابع آب ایران و راهکارهای اصلی برای ایجاد قوه محرکه به منظور تعدیل و رفع چالشهای منابع آب کدامند؟
اکنون که این نوشتار منتشر میشود وزیر پیشنهادی نیرو برای دریافت رای اعتماد نمایندگان محترم ملت شریف ایران، به مجلس شورای اسلامی معرفی شده است. اما چالشها، دغدغهها و راهکارهای مندرج در این مقاله، بدون توجه به اینکه وزیر پیشنهادی نیرو چه کسی خواهد بود، در هفتههای گذشته نوشته شده است. حالا که بهنظر میرسد انتخاب آقای دکتر رضا اردکانیان توسط رییسجمهور محترم به عنوان وزیر پیشنهادی نیرو نهایی شده است باید یادآوری کرد که او با کولهباری از درسهای آموخته علمی و اجرایی حاصل از مسوولیتهای بینالمللی ١٠ ساله گذشته در نهادهای علمی، فنی و اجرایی مدیریت آب وابسته به سازمان ملل متحد، آماده ارایه خدمت به کشورمان هستند. ارتباط مستقیم سالهای اخیر ایشان با رویکردها و شیوههای متنوع مدیریت غیرسازهای مرتبط با آب، محیطزیست، انرژی و کشاورزی کشورهای مختلف دنیا، از وی مدیر و سیاستگذاری همهجانبهنگر و محیطزیستگرا ساخته است. بهخصوص اگر توجه کنیم که این تجارب در کشورهایی نظیر آفریقا و اروپای شرقی، با مشکلاتی نزدیک به چالشهای منابع آب ایران، کسب شده است.
پیدرپی گفته و نوشته میشود «وضعیت مدیریت منابع آب در ایران وخیم یا بحرانی است. پرسش سادهای که با شنیدن پپام «وخیم بودن اوضاع مدیریت منابع آب» میتوانیم بپرسیم، این است که برخی از مهمترین چالشهای کنونی و آتی مدیریت منابع آب ایران و راهکارهای اصلی برای ایجاد قوه محرکه به منظور تعدیل و رفع چالشهای منابع آب کدامند؟ در این مجال، به اختصار تعدادی از این چالشها بازگو میشود و راهکارهای اساسی غیرسازهای به مثابه قوه محرکهای برای راهحلهای فنی و علمی و نیز توقع و انتظار از وزیر پیشنهادی نیرو به عنوان یک مطالبه، مطرح میشود.
مدیریت منابع آب در سالهای اخیر با مشکلات و چالشهای زیادی مواجه شده است. کاهش بارشها در اغلب حوضههای آبریز، بالا رفتن دما و متعاقب آن افزایش تبخیر در ایران، توزیع ناهمگون مراکز جمعیتی و صنعتی و مصارف رو به رشد آنها، استفاده بیضابطه کشاورزی و آبزیپروی از منابع آب و تلاش گسترده برای توسعه مصارف کشاورزی بدون توجه به اصل اقتصادی مزیت نسبی فعالیتها از جمله این چالشهاست. همچنین افزایش آلودگی منابع آب سطحی و زیرزمینی، برداشت لجامگسیخته از منابع آب سطحی و زیرزمینی و در نتیجه تخریب آبخوانها و خشکشدن اغلب چشمهها، قنوات، رودخانهها و تالابها و تبعات اجتماعی، زیستمحیطی و اقتصادی آنها برای کشور از دیگر ابعاد این بحران است. چالشهایی نظیر اجرای برخی از طرحهای منابع آبی، کشاورزی و صنعتی بدون رعایت مبانی توسعه پایدار، رقابت نامتعارف برای کسب سهم آب بیشتر بین شهرها، کشمکشهای منطقهای و محلی و افزایش اعتراضها و ناآرامیهای مرتبط با موضوع آب، تمایل به جبران توسعهنیافتگی مناطق محروم از طریق اختصاص منابع آب بیشتر به آنها (اغلب برای بخش کشاورزی که معمولا بخش سنتی و کمبازده اقتصاد است)، وابستگی بخش قابل توجهی از اقتصاد، اشتغال و تولید در ایران به کشاورزی آبی، استانی شدن مدیریت منابع آب و اِعمال مدیریت مستقل بر منابع آب زیرزمینی به صورت تفکیک شده از منابع آب سطحی و تمرکز اکثر واحدهای شهرستانی مدیریت منابع آب بر مسائل آبهای زیرزمینی و کمتوجهی به منابع آب سطحی از دیگر عوامل موثر بر این بحران به شمار میروند.
همچنین به این فهرست از چالشهای کنونی و آتی مدیریت منابع آب در ایران میتوان موارد مهمی مانند نبود سند جامع آمایش سرزمین در مقیاس ملی و برپایه الزامات محدودیت آب در حوضههای آبریز مختلف، افزایش جمعیت و نیاز روزافزون آنها به اشتغال و غذا، عدم امکان تامین آب دایمی برای کشاورزی برخی مناطق به دلیل کمبود آب، ازدیاد جمعیت شهرنشینی و پیچیدهتر شدن تامین آب شرب کلانشهرها، تشدید رقابت بین بخشهای مختلف شرب، محیط زیست، صنعت و کشاورزی برای تخصیص منابع آب بیشتر، وخامت یا از بین رفتن محیط زیست طبیعی اغلب رودخانهها و تالابها، بر هم خوردن تعادل منابع و مصارف آب در اکثر حوضههای آبریز، تداوم بارگذاریهای جدید کشاورزی، صنعتی، جمعیتی و غیره بر منابع آب حوضههای آبریز بحرانی و چندین مشکل دیگر را افزود.
این چالشها مدام در حال گسترش هستند. باید یادآوری کرد تمام این چالشها صرفا نتیجه اقدامات و فعالیتهای وزارت نیرو نیستند. این چالشها نتیجه قریب به یک قرن تجربه طرحهای توسعه در ایران است. مجموعه مدیریت کشور و سیاستهای توسعهای بهصورت زنجیرهای در همتنیده از سیاستگذاریها و مدیریت کلان و اجرایی در ایران و در یک کلام، همه ما در به وجود آمدن این چالشها و مشکلات در منابع آب مقصریم. برای تعدیل و رفع چالشها هم باید، قوای سهگانه حاکمیتی کشور و تمامی دستگاههای اجرایی و نهادها و عموم مردم، همفکری و همکاری کنند. در این زمینه نقش سیاستگذاران، مجریان و سازمانهای مردمنهاد مربوط به محیطزیست، منابع آب، کشاورزی، انرژی، گردشگری، صنعت و توسعه پایدار بسیار بااهمیت است.
ما در زمینه دانش، مهارت فنی، نیروی انسانی و حتی منابع مالی (در مقایسه با کشورهای فقیر جهان) کمبود قابلتوجهی در ایران نداریم. کارشناسان و متخصصان دلسوز فراوانی وجود دارند که راهکارهای فنی و علمی مختلفی برای مسائل و چالشهای مدیریت منابع آب در کشور ارایه داده و میدهند. اکنون هدف این نوشتار، معرفی این نوع راهحلها نیست. تحلیل هر کدام از چالشهای بیانشده، بررسی و ارزیابی گستردهای را میطلبد. هدف این نوشتار بیان موانعی است که باعث شده اساسا درک کامل و مشترکی از چالشهای منابع آب در عرصههای سیاستگذاری، اجرایی و نظارتی و نیز در فضای عمومی کشور ایجاد نشود.
برای برونرفت از شرایط پرمخاطره امروز و فردای منابع آب باید راهکارهایی غیرفنی و غیرسازهای در ابعاد مختلف مورد توجه قرار گیرد. در چنین مسیری، نیازمند استفاده از تجارب جهانی نظیر «رویکرد پیوند یا همبست آب، انرژی و غذا» برای ارزیابی و تحلیل ارتباط بین بخشهای مختلف، نهادها، دستگاههای اجرایی، جوامع محلی، ذینفعان و اهداف هر یک از آنها هستیم تا بر پایه شرایط حوضههای آبریز در ایران و محدویت منابع آب، خاک، مالی و… در آنها، سیاستگذاری صحیحی بر مبنای اصول توسعه پایدار برای مدیریت منابع آب محدود این حوضهها داشته باشیم. نقش متفکران و کارشناسان علوم اجتماعی، محیطزیست، کشاورزی، آب، اقتصاد و علوم بین رشتهای جدید، در این فرآیند و رویکرد تاثیرگذار است.
یکی از راهکارهایی که انتظار میرود وزیر نیرو بر آن اهتمام جدی و ویژه داشته باشد، کاهش چالشها و تضاد منافع استانها و شهرستانها (و به تعبیری دیگر، ذینفعان) بالادست و پاییندست حوضههای آبریز در کشور، پیرامون منابع آب مشترک است. ایجاد فضای گفتوگو، شفافیت و تعامل میان کارشناسان، نخبگان و عموم مردم حول موضوع آب و همزمان با آن، تدقیق منابع و مصارف آب حوضههای آبریز و همچنین تعامل سازنده بین سازمانهای مردمنهاد مرتبط با آب، کشاورزی و محیطزیست و نهادهای حاکمیتی کشور میتواند در رفع چالشهای منابع آب موثر باشد. وزیر پیشنهادی نیرو، پس از اخذ رای اعتماد مجلس، با استفاده از راهکارهای فوق، میتوانند نسبت به پیادهسازی راهحلهای علمی، فنی و اجرایی واقعگرایانه و تفاهمشده بین کلیه دستاندرکاران و ذینفعان منابع آب هر حوضه آبریز، پیگیری و اقدام کنند. به دلیل ویژگیهای متنوع، تهیه شیوه و برنامه اقدام مستقل برای هر حوضه آبریز تاکید میشود. اما راهکارهای غیرفنی و غیرسازهای فوق به عنوان یک رویکرد کلی، تقریبا برای همه حوضههای آبریز، شمولیت دارد. از آنجا که وزارت نیرو تنها مقصر به وجود آمدن چالشها و مشکلات منابع آب نیست؛ لازم است وزیر پیشنهادی نیرو به سهم خود و به عنوان مدیریت عالی آب در کشور، برای شکلگیری فضای گفتوگو، تعامل و همکاری تلاش کند.
موضوع مهم دیگری که میتواند به وزیر پیشنهادی نیرو، کمک کند، جایگزینی روش نقد منصفانه، پرسشگری و مطالبهگری به جای شیوه غیرسازنده تخریب یا حتی تمجید است. روشن است که هر وزیر پیشنهادی برای وزارت نیرو مانند دیگر وزارتخانهها، موافقان و منتقدانی داشته باشد. ضروری است گفتار و رفتاری که باعث پیچیدهتر و بحرانی شدن مشکلات و چالشهای موجود میشود، کنار گذاشته شود.
اگر یقین داریم که وضعیت منابع آب وخیم است و میخواهیم با تعهد و احساس مسوولیت برای پیگیری و حل مسائل موجود گامی برداریم، باید در طول دوره فعالیت چهارساله وزیر نیروی آتی، شیوهای متفاوت و مثبت در پیش بگیریم. روشی سازنده و مبتنی بر دیدبانی عمومی، نقد بهبوددهنده و مطالبهگری صریح در زمینه سیاستها و اقدامات مربوط به منابع آب، کشاورزی، محیطزیست، توسعه مراکز جمعیتی، انرژی، گردشگری و صنعت که طرف تعامل و گفتوگویش نیز فقط وزارت نیرو نیست، بلکه تمام دستگاههای اجرایی و نهادهای حاکمیتی هستند. وزارت نیرو بهتنهایی یکی از حلقههای این زنجیره طولانی عرصه سیاستگذاری و اجرایی است. این زنجیره سیاستگذاریها و اجرا، همگی در پیوند و ارتباط مستقیم و غیرمستقیم با یکدیگر هستند و بر منابع آب ایران اثرگذاری فوقالعاده دارند. در این زمینه، شبکه کشوری سمنهای زیستمحیطی و فعالان سختکوش و متعدد آن در تمام استانها و شهرستانها، نقش ممتاز و موثری در ایجاد و بهکارگیری فضای تعامل و روش و راهکار فوق دارند و از این مجموعه فرهیخته و دلسوز در کشور توقعی هم جز این نیست. دوم اینکه، موافقان محترم نیز پس از تعیین وزیر نیرو و قرار گرفتن ایشان در راس مدیریت وزارت نیرو، باید روش و شیوه تکثرگرایی، نقد و پرسشگری را جایگزین تعریف و تمجید غیرضروری کنند. تا انشاءالله چالشهای مدیریت منابع آب بدون تردید، بهبود وضعیت بحرانی آب و پایداری هرچه بیشتر منابع آب و محیطزیست و فعالیتهای توسعهای در کشور، نوید بخش سرافرازی و پیشرفت تمدن ایران زمین خواهد بود.
در راستای رویکرد فوق و همچنین مواردی که در بالا اشاره شد و برای کاهش ضعفها، تهدیدات و چالشهای مدیریت منابع آب ایران و افزایش نقاط قوت و فرصتها ضروری است وزیر پیشنهادی نیرو پس از عضویت در کابینه دولت تدبیر و امید و بهمنظور نوسازی و بهبود کارکرد مدیریت آب و پایداری منابع آب، با تمام توان و همت خویش نسبت به پیادهسازی رهیافت مدیریت به همپیوسته منابع آب در حوضههای آبریز اقدام کنند. در گام بعدی و برای پشتیبانی از رهیافت و رویکرد مذکور و پایداری آن و نهادسازی لازم، اصلاح و بهبود ساختار سازمانی مدیریت آب کشور را نیز عملیاتی کنند. این مهم پشتوانه و حمایت قانونی برنامه ششم توسعه کشور را هم بههمراه دارد. مدیریت بههم پیوسته منابع آب در حوضههای آبریز، در بردارنده نگاه یکپارچه به کلیه مصرفکنندگان آب (اعم از شرب، محیط زیست، صنعت، کشاورزی و سایر مصارف)، ایجاد توازن بین منابع و مصارف آب، برقراری عدالت در تخصیص و برداشت آب در بالادست و پاییندست حوضه آبریز و توجه به اولویتهای اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و زیستمحیطی عرضه و تقاضای توأمان آب است.
ظرفیتسازی و افزایش توانمندی نیروی انسانی حوزه مدیریت منابع آب به عنوان سرمایهای بیبدیل، توسعه و بسط هر چه بیشتر مولفههای حکمرانی خوب آب در کشور مانند شفاف، صادق و پاسخگو بودن دستاندرکاران، تقویت و تشکیل مستمر جلسات شورای هماهنگی مدیریت بههم پیوسته منابع آب حوضههای آبریز بحرانی با حضور کلیه دستاندرکاران و ذینفعان حوضه برای افزایش تعامل و همکاری در مدیریت منابع آب، پیگیری و مطالبه تدوین سند ملی آمایش سرزمین از سازمان برنامه و بودجه کشور و وزارت کشور با رعایت الزامات توسعهای مربوط به محدودیتهای منابع آب (با تاکید بر فعالیتهای تولیدی، اقتصادی و خدماتی غیر آببر)، پیگیری تهیه الگوی مصرف بهینه آب کشاورزی از وزارت جهاد کشاورزی، تقویت جنبههای اجتماعی، زیستمحیطی و اقتصادی مدیریت آب و توجه به الزامات توسعه پایدار با همکاری دستگاههای اجرایی و نهادهای مرتبط، پیگیری برای تشکیل یگان حفاظت منابع آب در ایران توسط نیروی انتظامی و قوه محترم قضاییه و سایر مراجع مسوول و در نهایت مطالبه و پیگیری تهیه طرح جامع بهبود الگوی کشت و فضای سبز از وزارت جهادکشاورزی و وزارت کشور، از انتظارت جامعه کارشناسی و افکار عمومی از وزیر نیروی آینده است.
*کارشناسارشد مدیریت منابع آب
منبع: اعتماد
تمام حقوق مادی و معنوی این سایت برای " شمال ما " محفوظ میباشد.
طراح و کدنویس " گیل دیزاین "
دیدگاهتان را بنویسید