امروزه یکی از عمده ترین زباله های تولیدی توسط انسان ها ته سیگار است، زباله ای که با وجود اندازه کوچک، اثرات مخرب بزرگی دارد.

ته سیگار از خطرناک ترین زباله های تولیدی انسان برای طبیعت، بخصوص موجودات آبزی است. تجمع میلیون ها ته سیگار در کناره‌ی دریاها و رودها در کنار تخریب مناظر طبیعی، به یکی از مشکلات عمده اکوسیستم های آبی تبدیل شده است.  با بررسی ساختار و مواد همراه ته‌سیگار کمی این خطر روشن‌تر خواهد شد.

پس از دهه ۵۰ میلادی که نتایج اولین پژوهش ها، ارتباط بین سیگار و سرطان ریه را تایید کرد، شرکت های تولیدکننده سیگار برای مقابله با کاهش فروش و مصرف سیگار، اقدام به تغییر آن ها و افزودن بخش کوچکی در انتهای آن به اسم فیلتر کردند. نقش فیلتر ها در اصل قرار بود با کاهش دود و مواد سمی ورودی به ریه ها، اثرات سرطان زایی سیگارها را کم کنند. اما از آنجا که مواد سازنده فیلتر ها قابلیت جذب دی اکسید کربن را ندارند، فقط بخش اندکی از نیکوتین و تار در این فیلتر ها به دام می افتد.

ته سیگار از رشته های بسیار باریکی از نوعی پلاستیک به نام استات‌سلولز ساخته شده است که با چسب و کاغذ دور فیلتر در کنار هم نگه داشته شده اند. پس از مصرف سیگار این رشته های پلاستیکی به تار و درصدی از نیکوتین موجود در دود حاصل از سوخت تنباکو آلوده می شوند. تار به مجموع مواد شیمیایی گفته می شود که به رنگ زرد مایل به قهوه ای پس از مصرف سیگار بر روی ته سیگار باقی می ماند. از جمله موادی که در تار وجود دارد می توان به بنزن، کادمیوم، آرسنیک، سرب، تولوئن و … اشاره کرد که همگی اثرات سمی شدیدی بر روی بافت زنده موجودات داشته و گاهی باعث جهش سلولی و سرطان می شوند. نیکوتین نیز به عنوان یکی از حشره‌کش‌ها و علف‌کش‌های رایج در کشاورزی است.

در واقع با رها‌‌سازی ته سیگار در طبیعت نوعی پلاستیک غیرقابل تجزیه و آلوده به مواد سمی در طبیعت رها می شود. با توجه به اینکه رشته های استات‌سلولز جاذب آب هستند، با بارندگی و خیس شدن ته‌سیگار مواد سمی خود را درون آب حل کرده و آزادسازی می کند و خود رشته های استات سلولز برای سال‌های متمادی (بین ۲ تا ۲۵ سال) در طبیعت باقی می مانند.

در رابطه با اثرات سمی مواد موجود در ته سیگار گفته می شود این مواد بیشترین اثر مسمویت زایی خود را بر روی حیوانات آبزی نشان می دهند که پلانکتون ها مهمترین قربانی این مواد هستند. در پژوهش‌های مختلف دزهای متفاوتی از این مواد برای کشتن حیوانات آبزی اعلام شده است. مثلا در تحقیقی که بر روی اثر مواد موجود در ته سیگار بر روی پلانکتون ها در یکی از دانشگاه‌ها ویرجینیا انجام شده بود مشخص شد، میزان تار موجود در ۲ ته سیگار اگر در یک لیتر آب شیرین حل شوند، در ۴۸ ساعت تمام پلانکتون های موجود در آب را می کشند. همچنین فقط نصف نیکوتین موجود در یک ته سیگار در یک لیتر آب، می تواند در ۴۸ ساعت کلیه پلانکتون ها را از بین ببرد.

پلانکتون ها یکی از مهمترین اعضای زنجیره غذایی در اکوسیستم‌های آبی هستند که مواد غذایی در بخش گیاهی اکوسیستم را به بخش جانوری بزرگتر مثل ماهی‌ها منتقل می کنند. با رها کردن ته سیگارها در محیط‌های آبی، ماهی‌ها و موجودات آبزی علاوه بر مسمومیت مستقیم توسط مواد شیمیایی در ته سیگار بر اثر بهم خوردن چرخه غذایی نیز دچار گرسنگی و مرگ‌و‌میر می شوند.

از دیگر مشکلاتی که بر اثر رهاسازی ته‌سیگار در طبیعت ذکر می شود، خوردن آن ها توسط کودکان است. کودکان با توجه به کنجکاو بودن خود و اینکه مهمترین روش کشف دنیای اطراف در آن‌ها از طریق دهان است، بزرگترین قربانیان ته سیگار در بین انسان ها هستند. گفته می شود خورده شدن ته سیگار در بین کودکان زیر ۶ سال در کل جهان امری متداول است که مصرف ۲ عدد ته سیگار در آن‌ها، باعث مسمومیت، اسهال، استفراغ و افت فشار خون در کمتر از ۳۰ دقیقه می شود.

از طرفی شستشوی مواد شیمیایی داخل ته سیگارها توسط باران و نفوذ آن‌ها به آب‌های زیر زمینی، راه این مواد را به چرخه های غذایی انسان باز می‌کند. مثلا فلزات سنگینی مانند کادمیوم که در تار موجود در ته سیگار وجود دارد یکی از مهمترین فلزات سنگینی است که به راختی باعث مشکلات ریوی در انسان می شود.

دوست‌داران محیط زیست روش های مختلفی برای کنترل رها سازی ته سیگار در طبیعت ارائه داده اند، مانند اختصاص یافتن جریمه که در بسیاری از کشورهای جهان اجرا می‌شود،  تولید ته سیگارهای قابل تجزیه که هنوز موفقیتی در آن کسب نشده است، پرداخت پول در ازای تحویل فیلتر‌ها، تحت فشار قرار دادن کارخانجات تولید سیگار و غیره.

اما به نظر می‌رسد بهترین روش برای مقابله با چنین مشکلی، افزایش آگاهی عمومی بخصوص افراد سیگاری است. افراد سیگاری اگر بدانند در ازای تامین نیکوتین مورد نیاز بدن خود و سپس رهاسازی باقی مانده آن در طبیعت، چه صدمه‌ای به اکوسیستم وارد می کنند، در صدد ترک این نیاز و یا تامین آن از روش‌‌های غیر مخرب برخواهند آمد.

* دکتری اکولوژی گیاهان زراعی