رسول سعیدیزاده
شمال ما؛
کتاب «گذری بر تاریخ رشت» تلاشی است پژوهشی و در عین حال خواندنی برای بازشناسی یکی از مهمترین شهرهای شمال ایران؛ شهری که نامش با باران و سبزی گیلان گره خورده، اما تاریخ آن فراتر از چند تصویر کلیشهای و چند واقعه مشهور است. نویسنده در این اثر میکوشد.
رشت را نه صرفاً بهعنوان یک واحد اداری، بلکه بهمثابه «شهرِ زیسته» معرفی کند؛ شهری که در همنشینی طبیعت، تاریخ، بناها و خاطرات جمعی ساکنانش معنا پیدا میکند.
کتاب با «پیشدرآمد»ی آغاز میشود که در آن نگاه مؤلف به تاریخ و بهویژه به تاریخ شفاهی ترسیم شده است. جمله آغازین این بخش – که تاریخ را فراتر از مجموعهای از رویدادهای خشک و اسناد رسمی دانسته و آن را در تار و پود خاطرات، روایتها و تجربیات کسانی که زیستهاند و دیدهاند و حس کردهاند جستوجو میکند – در واقع بیانیه روششناختی کتاب است. نویسنده در ادامه این رویکرد، با تکیه بر ترکیبی از اسناد، منابع مکتوب، و روایتهای شفاهی، تلاش دارد تصویر زندهتری از شهر ارائه دهد؛ تصویری که در آن کوچهها، پلها، رودخانهها، محلهها، بازارها و بناهای تاریخی، همه به منزله حاملان حافظه شهری دیده میشوند.
ساختار کتاب بر مبنای حرکتی از بستر طبیعی به بافت تاریخی و اجتماعی شهر طراحی شده است. بخش نخست به جغرافیای طبیعی رشت اختصاص دارد و بهگونهای منظم خواننده را با موقعیت جغرافیایی، اقلیم، رودخانهها، پلها و تالابهای اطراف شهر آشنا میکند. در این میان، رودخانههای زرجوب و گوهررود و پلهای متعدد بر روی آنها نه فقط بهعنوان عناصر طبیعی و کالبدی، بلکه بهعنوان محورهایی که در شکلگیری بافت و حیات شهری نقش داشتهاند معرفی میشوند. چنین روایتی نشان میدهد که چگونه طبیعت، مسیر توسعه و سازمان فضایی شهر را هدایت کرده است.
بخش دوم کتاب به «جغرافیای تاریخی» میپردازد؛ جایی که تاریخچه و تحولات شهری رشت در کنار باغها، بوستانها و محلهها قرار میگیرد. باغ محتشم، بوستان ملت و پارک مفاخر نه تنها بهعنوان فضاهای سبز شهری، بلکه بهعنوان نشانههایی از ذوق زیباشناختی، سبک زندگی و تغییرات اجتماعی در دورههای مختلف بررسی میشوند. در فصل مربوط به محلات، نامها و موقعیت محلات قدیم و جدید رشت، فهرست و توصیف آنها ارائه شده و خواننده میتواند شبکهای از فضاهای شهری را دنبال کند که هر یک بخشی از هویت تاریخی رشت را در خود جای دادهاند.
در بخشهای بعدی، کتاب وارد جزئیات بیشتری از فضاهای شهری و نهادهای اجتماعی میشود. بناها و خانههای تاریخی، از خانههای شاخصی چون مقیمی، آوانسیان، ابریشمی و نبیزاده تا سایر بناهای قدیمی، بهمثابه سندهایی زنده از تاریخ معماری و زندگی طبقات مختلف اجتماعی معرفی شدهاند. بازار بزرگ رشت و بازارچهها با راستههای گوناگونشان (مانند مسگران، حصیرفروشان و…) بهعنوان قلب اقتصادی و اجتماعی شهر تحلیل میشوند؛ جایی که دادوستد، اخبار، روابط اجتماعی و فرهنگ عامه در هم میآمیزند. فصل مربوط به حمامها نیز با نگاهی فراتر از کارکرد صرفاً بهداشتی، به نقش آنها در شبکه روابط اجتماعی و آیینهای جمعی میپردازد.
در ادامه، نویسنده به فرهنگ مکتوب و نهادهای دانشی و درمانی میرسد. کتابفروشیها، مطبوعات محلی و کتابخانهها، تصویر روشنی از حیات فکری و فرهنگی رشت در دورههای مختلف ارائه میکنند. مدارس علوم دینی، مدارس جدید و مراکز آموزش عالی همچون دانشگاه گیلان، علوم پزشکی و دانشگاه آزاد، روند گذار شهر از الگوهای سنتی آموزش به نظام آموزشی مدرن را روایت میکنند. در کنار اینها، معرفی مراکز درمانی و بیمارستانهای دولتی و خصوصی، تکمیلکننده تصویری از زیرساختهای سلامت در شهر و پیوند آن با تحولات اجتماعی و جمعیتی است.
در پایان، کتاب «گذری بر تاریخ رشت» از این جهت خواندنی و قابلتوجه است که میکوشد شهر را در لایههای درهمتنیدهاش از طبیعت تا نهاد، از بنا تا خاطره، و از محله تا هویت بنمایاند. این اثر میتواند برای پژوهشگران تاریخ شهری و محلی، دانشجویان تاریخ، جغرافیا، معماری و برنامهریزی شهری، و نیز همه علاقهمندان به رشت و هویت تاریخی آن، منبعی سودمند باشد. برای شهروندان رشتی نیز فرصتی فراهم میکند تا شهر خود را در آینهای پژوهشی باز بنگرند و پیوند میان گذشته و امروز را روشنتر دریابند.
در تکمیل این تصویر، بد نیست اشاره شود که کتاب «گذری بر تاریخ رشت؛ با تکیه بر تاریخ شفاهی سالهای ۱۳۴۰ تا ۱۳۷۰ خورشیدی»، نوشته رسول سعیدیزاده، در چهار بخش و ۲۲ فصل و در ۴۶۱ صفحه، همراه با دهها تصویر و نقشه، بهزودی توسط یکی از ناشران معتبر رشت منتشر خواهد شد. این کتاب حاصل پانزده سال پژوهش مداوم، پیمایش میدانی، گفتوگو با اهالی قدیمی شهر، ثبت خاطرات، بررسی اسناد محلی و کنار هم نهادن روایتهایی است که هر یک بخشی از هویت رشت را شکل میدهند. نویسنده در قسمت تاریخ شفاهی کوشیده است با صبر و دقت، قطعههای پراکنده حافظه جمعی را گرد آورد تا تصویری روشنتر از گذشته شهر پدید آید.
«رسول سعیدیزاده»
منتشر شده در روزنامه سوال جواب
qubbat@yahoo.com
تمام حقوق مادی و معنوی این سایت برای " شمال ما " محفوظ میباشد.
طراح و کدنویس " گیل دیزاین "
دیدگاهتان را بنویسید