مجید خانمحمدی

شمال ما؛

منابع آب (خصوصا منایع آب کارستی) یا به‌صورت چشمه‌ها در سطح زمین جاری هستند، یا اینکه با حفر چاه‌های عمیق استخراج و بهره‌برداری می‌شوند. این نوع منابع آبی به‌طور عمده در سازند‌های سخت (سنگ‌آهک و دولومیت) یافت می‌شوند. در واقع محیط‌های کارستیک سهم مهمی در جذب نزولات جوی و نفوذ آب دارند، از این رو شناسایی اشکال و عوارض می‌تواند در شناسایی ظرفیت منابع آب زیرزمینی و توازن آب در منطقه بسیار حائز اهمیت باشد. یکی از پژوهش‌های کاربردی در زمینه منابع آب کارستی، ارزیابی تأثیر تغییر اقلیم بر منابع آب کارستی است، به‌گونه‌ای که در سال‌های اخیر گرم شدن کره زمین و کاهش بارش باران و برف در بسیاری از مناطق دنیا از جمله ایران سبب شده بهره‌برداری از منابع آب زیرزمینی افزایش یابد.

از طرفی کمبود منابع آب و نزولات جوی تحت تأثیر تغییر اقلیم در شارژ مجدد آب‌های زیرزمینی در منطقه از اهمیت ویژه‌ای برخوردار بوده است. شرایط اقلیمی سرد و پربارش در دوره یخچالی ۱۰ هزار سال پیش به تشکیل پوشش برفی در ارتفاعات ایران منجر شد و رودخانه‌های پرآب و دریاچه‌های آب شیرین در دره‌های ناودیسی میان این کوه‌ها قرار گرفتند. تغییر اقلیم و ذوب یخ‌های قطبی، در ۱۰ هزار سال پیش شرایط خشک را جایگزین آب‌وهوای سرد یخچالی کرد و سطح آب دریاها را تا سطح کنونی آن بالا آورد. کاهش آب زیرزمینی می‌تواند به کمبود آب منجر شود، از آنجا که استخراج آب از سفره‌های زیرزمینی تخلیه‌شده برای پاسخگویی به تقاضای آب انسان ممکن است بسیار گران باشد، یا از نظر فنی غیرقابل انجام باشد، همچنین می‌تواند جریان‌های آب سطحی را کاهش دهد، به‌ویژه در دوره‌های خشک‌تر که اکوسیستم‌های آبزی و ساحلی را به خطر می‌اندازد. منابع آب‌های زیرزمینی موجود به‌دلیل نیاز روزافزون به آب از اهمیت بالایی برخوردارند.

مناطق کارستی حدود ۲۰ درصد از مساحت خشکی­های جهان را سنگ­های کارستی پوشانده­اند و هرگونه توسعه بر روی این اراضی، ‌مستلزم شناخت کامل از ژئومورفولوژی کارست است. در سال ۲۰۱۳ میلادی ۲۹درصد از جمعیت جهان از منابع آب کارست استفاده می­کردند. در کشور ما حدود ۱۳ درصد مساحت آن را سازندهای کربناته تشکیل می­دهند که ۹۰ درصد آن در ارتفاعات زاگرس واقع شده است و در تأمین آب شرب کشور نقش بسیار مهمی دارند.

در خصوص اثر نوسانات آب­و هوایی بر ژئومورفولوژی و منابع آب کارستی رشته‌کوه هزار مسجد در زون کپه‌داغ، از داده­های سازمان هواشناسی کشور میزان نواسانات اقلیمی در بازه­ی ۵۰ سال (۱۹۷۰-۲۰۲۰) بررسی شد. نتایج حاکی از آن است دمای هوا از ۱۴.۴ درجه سانتی­گراد به ۱۸ درجه سانتی­گراد افزایش پیدا کرده، میانگین بارش سالیانه از ۲۸۶.۷۰ میلی­متر به ۲۵۲ میلی­متر کاهش و میزان تبخیر از ۷۳۶.۳۰ میلی­متر به ۷۴۴ میلی­متر رسیده است. این نوسانات اقلمی تغییر و تحول اشکال ژئومورفولوژی کارستی و در نتیجه حجم ورود و خروج آب­های کارستی و همچنین حجم ذخیره منابع آبی را تحت تاثیر قرار داده است.

جهت دست­یابی به بیلان آب­های کارستی و ارزیابی تغییرات آن از گذشته تا به حال، داده­های مرکز مطالعات منابع آب ایران مورد بررسی قرار گرفت. منابع آب وردی یا تغذیه شامل بارش در حوضه است. منابع آب خروجی شامل برداشت­های آبرفتی و رودخانه­ای، چاه­های عمیق و نیمه عمیق؛ قنات و چشمه و همچنین برداشت کشور ترکمنستان می­باشد. تغییرات تغذیه و برداشت بدین صورت نمایان گردید: حجم اب ورودی (تغذیه) از ۱۰۸۷ میلیون متر مکعب در دهه ۱۹۷۰ به ۹۵۰ میلیون مترمکعب در دهه ۲۰۱۰ رسیده است. حجم آب خروجی (تخلیه) از ۳۲۸ میلیون مترمکعب در دهه ۱۹۷۰ به ۳۵۹ میلیون مترمکعب در دهه ۲۰۱۰ رسیده است. میزان برداشت کشور ترکمنستان در دهه ۱۹۷۰، ۱۵ میلیون مترمکعب بوده که این عدد در دهه ۲۰۱۰ به ۶۰ میلیون مترمکعب رسیده است. برآورد می­شود حجم آب ذخیره از ۷۷۲ میلیون مترمکعب در دهه ۱۹۷۰ به ۶۴۶ میلیون مترمکعب در دهه ۲۰۱۰ کاهش پیدا کرده است.

با توجه به سابقه پژوهشی اینجانب با مظالعات مخاطرات – انرژی – منابع آب – تغییر اقلیم؛ ‌تاکنون مطالعه جامعی در ارتباط با منابع آب­ و لندفرم­های ژئومورفولوژی و از سوی دیگر ارتباط این عوامل با اثر تغییرات و نوسانات اقلیمی صورت نگرفته است. لازم و ضروری است برای مدیریت منابع آب کشور و انجام پزوهش­های جامع در خصوص آب، خاک، هوا و اقلیم توآم باهم اقدام شود.

منبع: مرور


کانال تلگرام شمال ما

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *