سنت هایی که فراموش می شوند
شمال ما: دختری که نامزد دارد هنگام شالیکاری به اتفاق چند تن از دوستان و همسالانش به یاوری مادر نامزدش می رود؛ معمولاً مادر برای این روز هدیه ای هم تهیه دیده است که به عروسش می دهد. یاوری رفتن عروس اغلب با دایره زدن و ترانه خوانی و آوازهای دسته جمعی دختران همراه است.
خانواده هسته اصلی جامعه انسانی است و مراسم ازدواج در واقع جشن تولد یک خانواده و یک واحد جدید اجتماع است به همین سبب پیوند دوتن همیشه و در همه جا از حرمت و اهمیت خاصی برخوردار بوده است.
عروسی بزرگترین و پرهیجان ترین مراسمی است که در طول زندگی یک فرد برگزار می شود و در شمار مراسم همه گیر جامعه است. مراسم عروسی در حقیقت جشن ورود یک زوج به مرحله ای از زندگی است که در آن عملاً صاحب مسئولیت های کامل اجتماعی می شوند.
در روستاها و شهرهای کوچک معمولاً همه افراد در مراسم عروسی شرکت می کنند و حتی اگر در مراسم خاص آن مانند عقدکنان، عده خاصی دعوت شده باشند، باز هم قسمتهایی است که عمومیت دارد. در شهرهای بزرگ که شرایط و مقتضیات خاص، پیوندهای خویشاوندی، طایفه ای و محلی را نسبتاً سست کرده است، باز هم، عروسی در یک محدوده معین و کوچکتری نسبت به روستا همه را به خود می کشد و شور و شوقی برمی انگیزد.
مراسم عروسی قسمت های مختلفی را شامل می شود که ترتیب و کیفیت آن ممکن است در همه جا یکسان نباشد، همچنین در هر جا ممکن است آداب و رسوم های ویژه همان محل وجود داشته باشد؛ اما به هر حال مراحلی از مجموعه مراسم عروسی در شمار مشترکات یک حوزه فرهنگی است.
انتخاب همسر، نخستین و اساسی ترین مرحله ازدواج است. در روستاها و حتی در شهرهای کوچک گیلان که اغلب دارای ساخت کشاورزی – دامداری هستند و زن و مرد در جریان کار روزانه مشارکت دارند، دختران و پسران، یکدیگر را خوب می شناسند و اغلب همسران خود را در جریان همین برخوردها و در مراسم عمومی همچون نوروز و محرم و عروسی ها و در بازارهای هفتگی انتخاب می کنند.
استقلال پسران در انتخاب همسر
پسر در انتخاب همسر همیشه نقش اساسی دارد و معمولاً دلبستگی به دختر موردنظرش را با مادر خود در میان می گذارد و از این طریق موضوع را به اطلاع پدر می رساند. ممکن است پدر و مادر، به دلایلی از جمله ناهماهنگی شأن و منزلت دو خانواده، اختلافات خانوادگی و طایفه ای، نامناسب تشخیص دادن دختر و یا به سبب اینکه دختر دیگری از خویشاوندان را برای فرزند خود در نظر گرفته اند با انتخاب او مخالفت کنند. اما کمتر اتفاق می افتد که پدر و مادر بتوانند نظرشان را بقبولانند، بخصوص طی یکی دو دهه اخیر به سبب تغییراتی که در وضع جامعه و خانواده ها پدید آمده است، از میزان وابستگی پسران به خانواده کاسته شده و استقلال رأی بیشتری در انتخاب همسر پیدا کرده اند.
در مورد دختران هم وضع تقریباً به همین منوال است و به هر حال پدر و مادر در انتخاب همسر برای فرزندانشان بیشتر نقش مشاور و تأییدکننده و نه تعیین کننده داشته و دارند.
این نکته نیز گفتنی است که قبلاً در شهرهای بزرگتر که خانواده ها برای یگدیگر شناخته شده نبودند، پیشنهاد و شناسایی دختران غریبه معمولاً توسط واسطه هایی انجام می شد که بیشتر مشاطگان، سلمانی ها و کارگران حمام بودند و امروزه هم با کم و بیش تفاوتهایی، به اقتضای روز، وضع به همین ترتیب است.
ازدواج پیوند همکاری خانواده ها
از نکات جالب مربوط به ازدواج در اکثر نقاط گیلان به ویژه در مناطق روستایی یکی آن است که پیوند دو خانواده اصولاً با یاری و همکاری در کار و زندگی آغاز می شود. تأملی در قسمتهای مختلف این مراسم نشان می دهد که اگرچه از جهت مالی دادوستدهایی در قالب هدایای مختلف بین دو خانواده صورت می گیرد که البته بخش عمده آن جنبه کمک به عروس و داماد را دارد؛ اما همکاری های مختلف بسیار چشمگیر است.
پسران در شالیکاری، دروی شالی، کلش ریختن بام خانه ها، دروی گندم، سایر کارهای کشاورزی، باغداری، دامداری، نوغان داری و غیره که بر عهده مردان است به کمک پدر نامزد خود به اصطلاح به- یاوری- می روند. دامادها معمولاً این کار را بعد از ازدواج نیز ادامه می دهند.
در ماسال و روستاهای اطراف آن، هنگام دروی شالی، پسر عده ای از دوستانش را جمع می کند و به یاوری پدر زنش می برد. برای دختران نیز رسم یاوری دادن به خانوادۀ داماد، در برخی کارها از جمله در شالیکاری و چای چینی معمول است که – گیشه یاوری- نامیده می شود.
جوکول تحفه اربابی
دختری که نامزد دارد هنگام شالیکاری به اتفاق چند تن از دوستان و همسالانش به یاوری مادر نامزدش می رود؛ معمولاً مادر برای این روز هدیه ای هم تهیه دیده است که به عروسش می دهد. یاوری رفتن عروس اغلب با دایره زدن و ترانه خوانی و آوازهای دسته جمعی دختران همراه است. جوکول کشی نیز از کارهایی است که یاوری دختران را می طلبد. جوکول خوشۀ نیمه رس شالی است که تازه دانه بسته است. سنبله هایش را غلاف سایه می کشند، دسته می کنند و دانه اش را روی آتش برشته می کنند و به آن شکر و ادویه می زنند، تحفه ای است که قدیم برای اربابان می بردند و نوعروسان و دختران نامزددار برای خانوادۀ شوهرشان تهیه می دیدند.
جوکول کشی نوعروسان در روستاهای اطراف لاهیجان و شرق گیلان تفصیل بیشتری دارد. در روستاهای بالامحله و پایین محله پاشاکی سیاهکل، جوکول کشی که «جوکول قندزنی» نامیده می شود، با یاوری زنان هر دو خانواده انجام می گیرد به این ترتیب که کار چیدن خوشه ها با عروس و همراهانش می باشد و برشته کردن و درست کردن آن با زنان خانواده داماد است؛ برای کار قبلاً خبر می دهند و به خانۀ عروس می روند.
تهیه هیزم و به اصطلاح «هیمه بار» برای مجلس عروسی، از جمله مواردی است که در تمام مناطق گیلان با همکاری جمعی انجام می شود. معمولاً دوستان داماد و در بسیاری روستاها، همه جوانان محل الاغ ها و قاطرهایشان را راه می اندازند و به اتفاق برای تهیۀ هیزم به جنگل می روند. بخشی از هیزم را به خانه عروس و بخشی را هم به خانۀ داماد می برند، در نقاط کوهستانی، جوانان همۀ روستاها و آبادی های نزدیک که با یکدیگر ارتباط دارند، برای هیمه بار عروسی به یاوری می روند.
زنگ های پر سروصدایی که برای هیمه بار به گردن حیوانات می بندند، ورود آنها را به آبادی با شور و شادی همراه می کند. کارهای زنانۀ مجلس عروسی مانند پاک کردن برنج نیز معمولاً با یاری دختران و زنان دو خانواده، خویشان و همسایه ها و اهل محله و آبادی انجام می گیرد.
ابراز عشق با ایجین زئن
از جمله شنیدنی ترین رسم هایی که با یاوری ارتباط پیدا می کند رسمی است که در گوری محلۀ لیشک از روستاهای نزدیک سیاهکل معمول است، در این روستا ممر معاش مردم کشاورزی و گاوداری است. در فصلی که درختان برگ دارند، کشاورزان هر روز صبح گاوهایشان را از خانه بیرون می کنند و برای خوراک آنها سر شاخه های درختان را با داس می زنند و به زمین می ریزند، این کار را در اصطلاح محل «ایجین زئن» می نامند و تا سالیانی پیش در این روستا رسم بود که اگر پسری دل به مهر دختری می بست، سحرگاه وقتی خانوادۀ دختر گاوهایشان را بیرون می فرستادند، بالای درختی می رفت و برای گاوها ایجین می زد.
پدر دختر به سرکشی گاوهایش می رفت با دیدن او پی به موضوع می برد. به خانه می رفت و به زنش می گفت که فلان پسر برای دخترمان پیش ایجین آمده است و در صورت موافقت، زن خانه همان روز غذایی تهیه می دید و کسی را سراغ پسر می فرستاد و او را برای ناهار دعوت می کرد. دختر اگر گوشه چشمی به پسر داشت با بیرون رفتن از خانه موافقت خود را اعلام می کرد. پس از مرحلۀ انتخاب و تأیید، خواستگاری به طور رسمی انجام می شود.
خواستگاری
اولین اقدام رسمی برای ازدواج جوانان همواره برپایی مراسم خواستگاری بوده و هست، خواستگاری را در گیلان «زن خواهی» می نامند و در برخی نقاط اصطلاحات دیگری هم برای آن بکار می برند؛ مانند ایلچی در نومندان تالش و قاصد در دیلمان.
در مجلس خواستگاری معمولاً بزرگتران و ریش سفیدان شرکت دارند. تعیین مقدار شیربها، مهریه، قرار مجلس عقد و تهیه صورت لوازم آن و سایر قرارهای مربوط به انجام مراسم، در همین مجلس مطرح و دربارۀ آن تصمیم گیری می شود. در بعضی نقاط خواستگاری در دو مرحله انجام می گیرد. در مرحله اول زنان برای نظرخواهی می روند و در صورت توافق خواستگاری رسمی انجام می شد.
بعد از مراسم خواستگاری و جواب مثبت خانواده دختر به خانواده خواستگار، طرفین شبی را جهت صورت گرفتن تعیین می کنند. برای شب بله برون، از همۀ خاله ها، دایی ها، عمه ها و عموها دعوت می شود تا بعدها کدورتی پیش نیاید. به عنوان مهریه علاوه بر مبلغی پول، زمین، مزرعه، گاو، ظروف مسی، فرش و یک دست رختخواب هم برای عروس مشخص می شود.
این مراسم در خانه دختر بوده و مخارج آن شب و کلیه تدارکات اسباب پذیرایی از مهمانان (میوه، شام و چای شیرینی) بر عهده خانواده پسر است که یک روز قبل از شب مراسم، خانواده پسر مایحتاج آن مراسم را تهیه و به منزل خانواده دختر انتقال می دهند. مهمانان مورد نظر خانواده پسر که معمولاً افراد بسیار نزدیک و ریش سفید خانواده یا طایفه هستند بطور شفاهی برای شب صورت گرفتن دعوت شده و در خانه دختر حاضر می شوند و در ابتدای ورود به خانواده عروس آینده تبریک می گویند بعد از خوردن شام و صرف چای و میوه و شیرینی صحبت پیرامون تعیین مفاد قرارداد ازدواج دو جوان آغاز می شود. مهمانان زن در اتاقی جداگانه گرد عروس آینده حلقه می زنند و به وی تبریک می گویند و هدایایی هم که برای عروس آورده شده و عبارت از روسری، انگشتر، خلعت (پارچه پیراهنی)، ادکلن و… است پس از رویت پدر و مادر عروس توسط مادر و خواهر بزرگ داماد به عروس اهدا می شود معمولاً روسری به سرش بسته و انگشتر طلا را به دست وی می اندازند.
خانواده پسر در شب صورت گیری با خود یک حلقه نامزدی، عطر و یک روسری به همرا ه می آورند و در صورتی که جواب مثبت باشد. خواهر داماد روسری عروس را بر سرش می گذارد و مادر یا خواهر داماد، انگشتری را به انگشت عروس آینده نشان می اندازند.
صورت نامه و امضای معتمدین در امر ازدواج
پس از خواستگاري روزي تعيين مي شود و فاميل طرفين در خانه عروس جمع شده طلا و جواهر و ساير وسايلي كه داماد بايد بخرد مشخص مي كنند. در كاغذي طلا و جواهر و ساير وسايلي كه داماد بايد بخرد مشخص مي گردد. نام كاغذ به نام (صورت نامه) مي باشد و به امضاي معتمدان و حضار مي رسد. جشن نامزدي بيشتر توسط خانم ها اداره مي شود و وقتي مردها مي روند مجلس كاملا زنانه مي شود آنها به دور از چشم مردها به شادي مشغول مي شوند.
بعد از صورت ویگری (صورت گرفتن) پدر داماد و عروس تاریخ معینی را برای برپایی جشن شیرینی خوران معلوم می کنند. در این جشن همه مردم را دعوت کرده و از مهمانان با چای، انواع شیرینی های محلی و احیاناً میوه پذیرایی می کنند.
چند روز پس از جشن نامزدي مطابق قرار چند نفر از زنان فاميل و همسايه به همراه پدر و مادر عروس و داماد به بازار مي روند و مطابق صورت نامه وسايل عروس را مي خرند كه از آن جمله است؛ قرآن كريم، طلا، چمدان، لباس، آينه و شمعدان و غيره. در اين مراسم براي سادات و زن هاي مسن و بچه هاي همراه نيز چند تكه پارچه خريداري شده و به آن ها هديه مي شود.
مدتي پس از مراسم اسباب واچيني و قبل از عقد، مادر داماد همراه با عمه داماد و چند نفر همسايه و يك خياط به خانه عروس مي روند و چادر عقد عروس را برش داده و با نخ كوك مي دوزند و اين مراسم براي اعلام نزديكي جشن عقد و اجازه اي غير مستقيم است كه به عروس داده مي شود كه لباس هاي خود را براي مراسم عقد آماده كند. در اين مراسم خياط در حالي كه شيريني اي روي پارچه مي گذارد و اولين قيچي را به پارچه مي زند و در اين حال عروس به همه شيريني تعارف مي كند و هركس به فراخور حال خود مقداري پول به او هديه مي دهد.
باورهایی که ازدواج را شیرین می کنند
مراسم عقدكنان معمولا در شب حنابندان يا روز مستقلي انجام مي گيرد، عروس چادر عقدش را بر سر مي گذارد و سر سفره حاضر شده و با اجازه پدرش بله مي گويد. در سر سفره علاوه بر وسايل معمولي وجود چند عدد تخم مرغ در ظرف برنجي كه سمبل آرزوی بچه دار شدن است خودنمايي مي كند. در هنگام عقد افراد مشكوك مانند زنان نازا، همسايه دشمن و…. را به بهانه هاي مختلف از اتاق بيرون مي كنند چرا كه معتقدند اگر كسي در هنگام بله گفتن عروس قفلي را بزند بعدا در زندگي دچار مشکل مي شوند.
لوازم مجلس عقد را معمولاً در خوانچه مىچينند و به خانهٔ عروس مىفرستند. در روستاهاى کوهستانيِ ديلمان آن چه را که براى عقد خريد کرده اند، مثل کفش و لباس عروس، آينه و چراغ، کله قند و شيرينى، عسل و نبات، برنج، روغن و غيره، همراه با قرآن، بار چند قاطر مىکنند و قاطرها را زنگ مىبندند و با ساز و نقاره به خانهاى مىفرستند که مراسم عقد در آن برپاست. روز عقد حتماً بايد روز خوب باشد و زمان آن را قبلاً تعيين مىکنند.
پس از عقد، نوبت مجلس شيرينى خوران است که در خانهٔ عروس برگزار مى شود و معمولاً شب شيرينى خوران، داماد در خانهٔ عروس مى ماند. در برخى نقاط، ماندن داماد در خانهٔ عروس موکول به مجلس ديگرى است که «پاکشدن» يا «دومازن مارون» ناميده مى شود و پيش از برگزارى اين مجلس، داماد حق رفتن و ماندن در خانهٔ نامزدش را ندارد.
در اين مجلس، براى ماندن داماد بنا بر رسم، بايد بهانه اى پيدا شود. معمولاً همراهان داماد يکى يکى مىروند و او تنها مىماند. در ماسال، در آخر شب، يک نفر کفش داماد را جايى پنهان مىکند. گم شدن کفش، گفت و شنودها و شوخى هاى شيرين به دنبال دارد و سرانجام، داماد شب را در خانهٔ عروس مى گذراند و به اين ترتيب پاى او به خانهٔ نامزدِ عقد کرده اش باز مى شود.
فاصلهٔ زمان عقد تا عروسى که دوران نامزدى هم ناميده مى شود، ممکن است کوتاه باشد يا تا حدود يک سال يا بيش تر به درازا بکشد. طى اين دوران، خانوادهٔ عروس به تهيهٔ جهيزيه مىپردازند و در عيد نوروز، عيد قربان، چلهٔ زمستان و … دو خانواده، هديه هايى براى يکديگر مى فرستند و در کارها به يکديگر يارى مىرسانند.
«پشیا» پیشکش نوعروسان به خانواده داماد
عروس مدتی پیش از آنکه راهی خانه شوهر شود، در صدد گردآوری گونه های مختلفی از صنایع دستی مانند جوراب، گیوه نخی، جای ساعت، دستمال گلدوزی و… برمی آید. به اینگونه وسایل که جز جهیزیه او بشمار می آید «پشیا» گفته می شود عروس «پشیا» را در داخل خورچین و یا صندوق مخصوص چیده و همراه خود به خانه شوهر می برد، پس از چند روز آن را به تناسب قرب و مقام خانواده های فامیل شوهر تقسیم نموده و سهم هر یک را در داخل یک سینی گذاشته و روی آن را پوشانده و برایشان می فرستد. گیرنده پشیا نیز هدیه مناسب مانند پول نقد، طلا و گاه یک راس دام، برای عروس می فرستد.
داماد هنگام نوشتن قرارداد ازدواج متعهد می گردد که معادل مبلغ معینی برای عروس لباس و زیور بخرد لذا یک روز طبق قرار، عروس و داماد همراه چند اعضای خانواده خود به شهر می روند و داماد پارچه و طلا را که تعهد نموده می خرد و به خانواده عروس تحویل می دهد.
حنابندان جشن مراسم خداحافظي عروس است، در آخرين شبي كه عروس به طور رسمي در خانه پدرش بسر مي برد برگزار مي گردد. در اين مراسم به فراخور حال پدر عروس و داماد، با شام و شيريني و يا هر دو از مدعوين پذيرايي مي شود. در اين شب از خانه داماد هفت سيني با حنا و شمع و شيريني به خانه عروس فرستاده مي شود در حالي كه سيني بر سر خواهر بزرگ داماد قرار دارد وارد مجلس مي شود و بعد طلاجات عروس و ديگر وسايلي كه در اسباب واچيني خريداري شده به حاضرين نشان داده شده و طلاجات به عروس اعطا می شود. سپس دست عروس و داماد حنا مي گذارند و حناي اضافي را نيز ميان مجلس مي گردانند و همه خانم ها برمي دارند. البته اگر به دوشيزگان نيز تعارف كردند نبايد بردارند زيرا در اينصورت نجوائی در مجلس بلند می شود و همه در گوشی می گویند فلانی شوهر می خواهد.
«گیشه بری» نقطه اوج مراسم عروسی در گیلان
مراسم حنابندان نشانهٔ شادى است. حنابندان يکى از مهمترين مراسم عروسى است که در همه جاى گيلان با تفاوتهايى انجام مىشود و معمولاً شب پيش از عروسى صورت مىگيرد. بردن عروس به خانهٔ داماد و به اصطلاح «گيشهبري» پرهيجانترين بخش مراسم عروسى و نقطهٔ اوج اين مراسم است. هنگام بردن عروس، صداى ساز، نقاره، کف زدن و ترانهخوانى، فضا را پر مىکند. به اين ترتيب عروس رهسپار خانهٔ بخت مىشود. اما پيش از آن که پا از خانه بيرون بگذارد «درسري» و «دائيانه» مىگيرند. اگر راه خانهٔ داماد نزديک باشد، عروس را پياده مىبرند و اگر دور باشد مَرکب او اسبى خواهد بود مزين و آراسته که البته نبايد ماديان باشد. در مسير راه پيشاپيش عروس آينه و چراغ مىبرند، اسپند دود مىکنند، مىرقصند، مبارکباد مىخوانند و نوازندگان هم با صداى ساز و نقاره جمع را همراهى مىکنند.
آنها به جلوى خانهٔ هر خويش و آشنايى برسند، اهل خانه با شربت و شيرينى از آنان پذيرايى مىکنند برنج، نقل، پول و شاباش هديه مىکنند و آب به زير پاى عروس مىريزند. در نيمهٔ راه، داماد يک نارنج، پرتقال، سيب يا تکه اى قند به طرف عروس پرتاب مى کند که هم برکت خواهى و طلب نيک بختى در آن نهفته است و هم سايهاى محو از جدالها و کشمکشهاى معمول در اين مراسم در زمانهاى کهن را در خود دارد. از جمله عروس و داماد پس از ورود به خانهٔ بخت دور حوض يا چاه آب خانه مىگردند و عروس سکهاى در آب مىاندازد. در روز عروسى معمول است که اطرافيان هدايايى را به عروس و داماد تقديم کنند. در شب عروسى ضمن نمايش ها و بازىها، پهلوانان مدعو محله، ده و روستاهاى اطراف، کشتى مىگيرند. پس از برگزارى مراسم شب عروسى، در روز دوم يا سوم مراسم «عروس تماشا» صورت مىپذيرد.
منبع: خبرگزاری ایسنا
تمام حقوق مادی و معنوی این سایت برای " شمال ما " محفوظ میباشد.
طراح و کدنویس " گیل دیزاین "
دیدگاهتان را بنویسید