شمال ما.
محمّد بشرا: کچلک در فرهنگ مردم گیلان، قهرمانی مردمی است. گاه زرنگ و کاری و گاه تنبل و بیکاره، اما پیوسته در پس نمود ظاهری خود، شخصیّتی انتقامجو دارد و از هوش ذاتی خود برای ستاندن حق خود و دیگران لحظهای درنگ نمیکند و در بسیاری اوقات سود رسانی به دیگران سبب زیان او میشود، امّا او برای خدمت به مردم حتا از سود خویش هم میگذرد. داستانهای کچلک هنوز در روستاهای دوردست ورد زبان کودکان و نوجوانان است، امّا به سرعت روی به فراموشی نهاده و بدون تعارف مغلوب کارتنهایی شده است که از افسانههای دیگر ملل فراهم شده و برای کودکان و نوجوانان ما در سطح وسیعی پخش میشود. امروزه کودکان سرزمین ما، پینوکیو، باگزوبانی، میکیموز، پلنگ صورتی و… بسیاری دیگر از قهرمانان کارتنی دنیا را بیشتر از قهرمانان افسانهای و داستانی سرزمین خود میشناسند و هنوز بعد از بیش از نیم قرن تلاش تلویزیون، هنرمندان ما نتوانستهاند به درستی کارتنهای جالب و زیبا و هنرمندانه و دلنشینی از افسانههای بومی نقاط مختلف کشور ما بسازند و برای کودکان و نوجوانان ما به تکرار پخش کنند تا قهرمانان این داستانهای فرهنگی ما نیز ملکهی ذهن کودکان و نوجوانان ما شود.
از سوی دیگر، دیگر سازمانها و ادارات مسئول گردآوری فرهنگ عامهی سرزمین ما نیز، تصمیمی جدّی و همهجانبه برای گردآوری فرهنگ مردم ایران نگرفتهاند تا تمامی این افسانههای شیرین گردآوری شود و از فراموشی رهایی یابد و همان مقداری را هم که افراد علاقهمند به خون جگر فراهم کردهاند به درستی به چاپ نرسیده و در این راه کمک مؤثری به گردآورندگان این گونه آثار نمیشود تا نتیجهی تحقیقات سالیان دراز خود را چاپ و منتشر کنند، امّا این بودجه هست که با هزینههای کلان، کارتنهای خارجی را خریده و با صرف وقت و پول فراوان متناش را ترجمه و به زبان فارسی دوبله کنند و به خورد کودکان غافل از فرهنگ سرزمین ما بدهند، آنگاه در سخن گفتن برای فرهنگ ما دل بسوزانند.
کچلک و شیطان
• جه قدیم گفتیدی کی:
کچلان زرنگیدی-
شانس داریدی.
شیطانه سرم کولا نان-
تانیدی.
– *-
نقلی بو-
نقلی نوبو.
من کی گم، تو- دِ نوگو.
تا مرا به یاد اَیِه،
نانم کو شهره دورون،
ئی دانه کچلِه بو،
سر، هچین خاشه کویی-
جه بی مویی.
خودشام جه ویشتایی-
ناشتی هرگز سِرایی.
کچل کی دانی کیه؟
هونی کی: سر اَنه شین
وختی کی وارش کونه؛ خارش کونه!
اَفتاب کونه؛ تاب تاب کونه!
اَخر او وختانه رِه-
پور زمات دنˇوارِه.
اَمِ دوره مانستان،
ننا بو تمیزگی.
کچلی ناخوشی شیلان کشهیی.
سرانا زوفته مرا-
تا گوشه کون،
طاسا کودی-
خاشه کویی چاکودی!!
هنه واستی همه جا،
چی فراوان بو کچل.
از خجالت همهتان-
کولا به سر.
بَلِه، اَمِ کچلِه
کوچیکی، بیکاره بار،
کوچانه سر رادواره-
اَ چوچه سرا سوار
هین کودی، غمچیل زهیی-
امّا اَنه پیره مار،
خسته از خو روزیگار.
کار کودی می در تی در،
کی نبه مردومه ور-
سر بی جیر.
و- اَتویی کچلکه شکما-
سِرا کودی.
بله، تی گُفتنِه رِه،
روز بوشو-
شب بامو.
هفته هفته،
ما بوبو.
ما، بوشو سالانا پس.
اَ- سال، او سالا بوخورده کس به کس.
کچلِه –
پیلّا بو.
ئیدانه جوان بوبو
پالوان-
کوشتی کون!
اگر درس نخانده بو،
مولّا خانه نوشوبو.
امّا، خیلی بو زرنگ.
چی بگم؛ آتشه بور
شوره چوشمان همه کور
پیره مارا بی نیشانِه بهخانه
خودشم،
ئیتا دس شیر و
ئیتا دس شمشیر
بوشو کاره بارا پس.
صوبه زود.
اَسینا جورا کشِه،
جه خو ئی چشمه اوتاق،
وازاکود صارایی تان.
داز، اَ دس-
گرواز، او دس
بزه جه خانه به در،
بوشو خو کارانا پس.
مردومه باغ و بجار و خانه ور،
تُور بزِه-
داز بزه.
باغانا گرواز بزه.
هتو جان کنش بوکود.
اَی طرف، پرچین بزه.
اوی طرف رمش چاکود.
چه دانم،
هر تا کار کی داشتیدی،
اَنه اونِه رِه واکود.
شب باورده، خستهجان،
پیره ماره واستی، نان!
*
ئی روزا،
کچلکه پیره مار.
بوگفته: جانه زای!
تی گوذر اگر دکفت بازاره سر
ئیتا دو مرغی گمج-
می رِ فاگیر!
اَخر میهمان داریمی!
خایم فردا ناهارِه،
سیره قلیه چاکونم-
گمج نارم.
کچلِه، دس بنا خو چومهسر:
اَی به چشم.
وازاکود صارا میان.
مُرغانِه، دانه فوکود.
شلختانا، بلتهˇجا، بیرونا کود.
ورزا کولا آب بدا.
سیبیلانَا تاب بدا.
تازه نیمتنه یو شلوارا وازِه
خو قِرا قاشق بزه
خو کمر شالا دَوَست
چوموش پاتاوه بوکود
پاشینا جورا کشه-
علی مدد.
خانه جا به را دکفت.
*
بهار بو، صافه هوا
حج حجِنه سر صدا
بولبولˇ چاب چاب زنی-
جه هر طرف.
دارانا گول وا جبو
جادهیا اَفتاو دوبو
کچله-
خو سرا-
دساسِه-
اگر تنگر بواره؟!
ترسه اَمرا واگردست.
تالشی کولا بنا-
خو دیلا قرار بدا.
تی سرا به در ناورم جانه زای.
کچله،
گمجا بازار بیهه.
شیب زئنا-
واگردست.
هتو کی-
فارسِه دشتگی یا
بی درخت، بیسایبان
تی چومان
بده روزا نی دینه
ئی دفا،
باد بزه-
ابر باورد.
گورخانه وارش بوکود.
کله سر-
خارش بوکود.
بیدِه الآن عینه آب دکفته موش-
چورندا بِه.
چی بوکود؟
خو لیباسانا بکند،
همهیا گمج دنا
گمجا فوگوردانِه
اونه سر بوچوک بینیشت
وختی ابران دوارست
آسمان خو اخمه توشکهیا واکود-
صافا بو.
اَفتاو بامو.
کچلِه دوارده خو رختا وازِه
چوموشه بندا دوست.
رو به خانه، واگردست.
– *-
بیشتاویم جه او طرف-
از شیطان!
دانیدی شیطان کیه؟
اونی کی خابه میان
شومه را، گول زنه کی،
دیمیزید!!
آدمه عِلما برِه
دینه ایمانا اگر قایم نبه-
فاگیره.
کچلکا بیده او وارشی روز،
جه سرهتان، تا پا چونگول-
خوشکه پیشک.
تورا بو-
قاقا زِه.
خو دوشاب خوری انگوشتا-
گازا گیفت!
عجبا،
منه شیطان رجیم،
می همه فنده فوصوله اَمرا،
اَسبه شور بارانه جیر-
چورندا بوم.
اَ کله پاشینه بخاب،
چوتویی هیستِه نی چیشت؟
وارشه جا-
ساق جیویشت؟
شومه را گفتنه رِه،
خو دیلا پیلا کوده،
کچلِکا پیشاشو!
آ کچل؛ سلام علیک!
تی دوماغ چاقه برار؟
چی کونی چی کار دری؟
کچله، کی شیطانه، خانهیا-
پاستان دوبو،
دپرک بوخورد:
– السّلام-
آ شیطان!
مردومه گومرا بوکون،
خلقه چوشما خاک دوکون،
چیسه اَ- اوّل صوب،
سبزا بوستی می جولوب؟
– والله راستشا بگم،
دینی من،
شُرشُره وارشه جیر-
چورندا بوم.
تو چی رِه نم نیدهیی؟
دِ شتگِم نه دار دارِه-
نه سر پنا!
کچلِه-
ئیپچِه خو صافه سرا خارش بدا،
لبه جیر خنده بوکود.
زیمینا فیلّی فوکود!
– زرنگی؟!
به هه اَستانی خوایی-
می لِما یاد بیگیری؟
بوشو، وِل ماَطّلی!
*
زاکان جان،
شومِه گوش کی به منه؟!
شیطانه بیجه بلا.
زرنگ و سر به هوا.
جه اَ گب،
ئی بالا بجسته، شله مرده رند.
– یعنی اَ فندا مرا یاد دانه ره،
ئیچی خوایی از می جا؟!
آ کچل –
خورم پسر.
کاری و پیله جیگر
شیطانه کوچی برار
بوگفته خنده مرا:
تو، تی لِم و کلکا-
یاد بدن همّا مرا:
چوتویی، مردوما بیچارا کونی؟
سرانا کولا نیهی؟
چومانا خاک دوکونی؟
زنˇ مردا تاوهدی کس کسه جان
مار و زاکˇ میانا-
واکاری؟
جنگا شواله دیهی-
ساقه سالم دواری؟
شیطانم چاره نیدِه.
لحابا سوبوله ره،
قیصریّا، دسه دسماله واسی
آتشا زِه.
خو همه فنده فوصولا یاد بدا-
کچلِکا.
کچلم،
نه بنا نه اوساده.
درازه دانˇ مرا،
خو لیباس خوشکی لِما،
باموخته شیطانِکا.
یعنی کی،
پیله شیطانه سرا-
کولا بنا.
– *-
هسا همّهتان بیگیم
سنگه سوفال اوشانه سر
خاکه کربلا-
اَمِ سر.
اوشان بوخورید سنگه سوفال
اَما بوخوریم-
نقله نبات.
*
زمستان 1345 رشت
بازنویسی 1382 رشت
منبع: guilan-e-ma.ir
تمام حقوق مادی و معنوی این سایت برای " شمال ما " محفوظ میباشد.
طراح و کدنویس " گیل دیزاین "
دیدگاهتان را بنویسید