شمال ما.
حسین شهاب کوملهای:
چیستان سخنی مشکل و پیچیده است که درک معنی آن بسیار جای تفکر و تأمل دارد تا مخاطب معنی کلام را بفهمد. طراحان چیستان به درستی مشخص و معلوم نیستند. گویا صاحبان اصلی آن، همان عامة مردمند. یکی از دلمشغولیهای مردم گیلان بویژه شرق در شبهای بلند پائیز و زمستان مطرح کردن چیستان از طرف سالمندان و معمران به جوانان بود و هر از گاهی جایزهای از قبیل: دستمال، روسری، جوراب و تنقلات بود. این سرگرمی چه بسا به ذوق و هوش جوانان افزوده و مایهی تشویق آنان در فراگیری میشد. چیستانها نیز مانند: قصهها، متلها، مثلها و غیره؛ جزء ادبیّات شفاهی ماست. از دیرباز سینه به سینه گشته تا به ما رسیده و در رشد و شکوفائی ذهن بسیار مفید و مؤثر است. توصیه میشود که در فراگیری آن به نسل جوان تأکید شود تا در اذهان نسلِ نوپا به فراموشی سپرده نشود.
چیستان در واقع یک تردستی است که ادبیّات کیمیاگری را دربردارد. ساختن یک چیستان در بعضی مواقع یک لحظه صورتپذیر است و در جایی ثبت نگردیده بلکه در سینههای عوام سپرده شده و این سپردههای شفاهی از نسلی به نسل دیگر انتقال میگردد.
انسان با توجه به تجریههایی که در دنیای خود کسب کرده و از تمام اشیای محیط زندگی با بصیرت میبیند، برخی واژهها ممکن است سؤال چیستان باشد. کلید حل چیستان هم در دستِ انسان است که با درایت و فهم خویش میتواند در پاسخ آن معمّا نائل گردد. همیشه پاسخ چیستان در یک کلمه خلاصه میشود. گاهی اوقات سؤال چیستان ممکن است در ابعادی (دو پهلو) مطرح شود، ولی پاسخ آن تغییر ناپذیر است. اگر پاسخ ها دو پهلو باشند لذا سؤالهای چیستان اشتباه هستند. چیستان را در شرق گیلان به: این چیسه گه میگویند.
1- آن چیست که مینالد و میغرد و میگردد؟ (آسیاب)
این چیسه گه: ناله کُئونَه و غور غور زِئنَه و گردَنَه؟
in čisə gə: nâlə kaonə , qur qur zānə , u gardanə?
2- آن چیست که بیجان در پی جاندار میگردد؟ (تفنگ)
این چیسه گه: بی جاُنَه اما دُمْبالˇ جاُندار گردَنَه؟
in čisə gə:bi junə ammâ dumbâlə jundâr gardanə?
3- زردم، سرخم، عنابی روز می روم قصابی. (زنبور سرخ)
این چیسه گه: زرده، سورخه، عنابی روزن شونه قصابی
in čisə gə: zardə, surxə, ânâbi – ruzon šunə qssâbi.
4- آن چیست که اندر شکمش خلق نهان است؟ (خاک)
این چیسه گه: اونه شوکومˇ مِئن؛ مردُمَه دِئنَشَأنَه؟
in čisə gə: unə šukomə miẽn marduməda.našânə?
5- آن چیست که سرش پایین و پاهایش هوا است؟ (دود)
این چیسه گه: اونه کله به جیره اونه لگ به جَئور؟
in čisə gə: unə kalla b.jirə unə lag b.jaor?
6- برگ سبز چمنی ورق ورق میشکنی؟ (کاهو)
این چیسه گه: سبزˇ ولگه چَمَنَه ورق ورق شَکَنَه؟
in čisə gə: sabzə valgə čamanaə varaq varaq šakanə?
7- در باغ سبز است، در بازار سیاه، در خانه قرمز. (چای)
این چیسه گه: باغˇ مِئن سبزه، بازارˇ سر سیاه، خئونه مِئن سورخه؟
in čisə gə: bâqa miēn sabazə, bâzârə sar siyâ, xônə miēn surxə?
8- آن چیست که نم دارد و دَم دارد مثل اژدها شکم دارد. (حمام)
این چیسه گه: نم دئنَه، دَم دئنَه ایژدها موسُون شوکوم دئنَه؟
in čisə gə: nam dânə, dam dânə iždahžâ musōn šukom dãnə?
9- آن چیست که خودش یک دسته بیل، صدایش یک نعرهی دیو؟ (تفنگ)
این چیسه گه: یته دسه بیله، اما دونه داد یته گورونهˇ دیوه؟
in čisə gə: yetə dassə bilə, ammâ unə dâd yetə gurõnə divə?
10- آن چیست که روز کلفت است و شب خانم؟ (جارو)
این چیسه گه: روز کلفته، شُو خانم؟
in čisə gə: ruz kulfatə, šow xânam?
11- عجایب صنعتی دیدم در این پُل که آب بر زیر آتش می زند قُل. (قلیان)
این چیسه گه: پوردˇ جیر، آو، آتیشˇ جیر، فَلاخ فَلاخ کُئونه؟
in čisə gə: purdə jir âv âtišə jir falâx falâx kaonə?
12- آن چیست که تا پهلویش را برندارند توی دهان نمیرود. (گردو)
این چیسه گه: اینَه تک و پالو ونیگیرن، دهنˇ مِئن نَشُئونَه.
in čisə gə: inə tak.u pâlu vingiran, dahanə miẽn našunə.
13- آن چیست که شش پا و دو سُم دارد، میان شانهاش یک دُم؟ (نرازو)
این چیسه گه: شیش تَه لگ و دو تَه سُم دئنَه، اونه شاُنَه مِئن یته دُم؟
in čisə gə: šiš tə lag.u dt.tə sum dānə, unə šonə miẽn ye.tə dum?
14- آن چیست که این طرف کوه سفیدپلو، آن طرف کوه سفیدپلو، وسط کوه زردی پلو؟ (تخم مرغ)
این چیسه گه: ای طرفˇ کو سوید پَله، او طرفˇ کو سوید پَله، مِئن دَلَه کو زرده پَله؟
in čisə gə: i tarafə ku sevid palə, ū tarafə ku sevid palə, miẽn dalaə ku zardə palə?
15- آن چیست که این طرف کوه، برف میآید. آن طرف کوه؛ تگرگ میآید؟ (چرخ پنبه)
این چیسه گه: ای طرفˇ کو ورف هَنَه، او طرفˇ کو تگر؟
in čisə gə: i tarafə ku varf hanaə, ū tarafə ku tagar?
16- گرد است گردو نیست، زرد است زردآلو نیست، شیر دارد خوردنی نیست. (سکه ده شاهی)
این چیسه گه: گَرد ایسَه اما اَغوز نیه، زرد ایسَه اما سالْنَک نیه، شیر دئنَه اما خُوردˇ شا نیه.
in čisə gə: gard issə ammâ aquz neyẽ, zard issa ammâ šâlnak neyẽ, šir dânə ammâ xordešâ neyẽ.
17- آن چیست که چهار برادرند و یک کلاه سرشان است؟ (چهار ستون اطاق)
این چیسه گه: چار تَه برارن، یته کولا ایشونه سر نای؟
in čisə gə: čârtə barâran, yetə kulâ išonə sar nây?
18- دیگ چوبی در دیگ چوبی، نعمت خدا در آن است. (گردو)
این چیسه گه: دیکˇ چو در دیکˇ چو، اونه مِئن نعمتˇ خودا نای.
in čisə gə: dikə ču dar dikə ču, una miēn namatə xudâ nãy.
19- پول های بابا را نمیتوان شمرد، چادر ننه را نمیشود متر کرد. (آسمان و ستاره)
این چیسه گه: پئر پوله شماردن نَشئنَه، ننه چادره نَشئنَه متر گودن؟
in čisə gə: pērə pulə šamârdan na.šanə, nanā čâdarə na.šānə matar gudan?
20- چهل عروس حنا بسته در یک حجله هستند. (کبریت)
این چیسه گه: چِل تَه عروس حنا بنا یته حجله مِئن ایسان.
in čisə gə: čltə arus hanâ banâ yetə hajla miẽn asiân.
21- درخت انگه انگه، هر شاخ او یک رنگه. (قالی)
این چیسه گه: دارˇ «انگه انگه»، هر خالˇ اون یه رنگه.
in čisə gə: dârə «anga anga», har xâlə un.ye ranga.
22- دست دارد، پا ندارد، شکم پاره ناف ندارد. (کت)
این چیسه گه: دس دئنه، لگ ندئنه، شوکوم پاره ناف ندئنه.
in čisə gə: das dãnə, lag nadānə, šukam parə nâf nadānə.
23- صندوقچه پر از میخچه. (دندان و دهان)
این چیسه گه: صندوقچه پُر از مخچه؟
in čisə gə: sanduqča pur az mẽxča?
24- بشقاب پلو همه جا ولو. (ماه)
این چیسه گه: پله کاسه همه جا وِلوئه؟
in čisə gə: palə kâsə hamə jâ velow.āə?
25- این چیست که آتش در میان آب می گردد؟ (سماور)
این چیسه گه: آتیش آوˇ مِئن گردَنَه؟
in čisə gə: âtiš âvə miēn gardanə?
26- این چیست که در برگ پناهی دارد، جامه سیه و سبز کلاهی دارد، پهلو شکسته من نمیدانم چه گناهی دارد؟ (بادمجان)
این چیسه گه: ولگ مِئن دَخوتَه، رخت؛ سیا و سبزه کولا دئنَه، اونه تک و پالو بَشکنی، نودونم چی گناهی دئنَه؟
in čisə gə: valge miēn daxutə, raxt; seyâ.u sabzə kulâ dānə, unə tak.u pâlu baškani nudonam či gunahi dānə?
27- سه دکانِ دوش به دوش، اولی تافته فروش، دومی آرد فروش، سومی چوب فروش. (سنجد)
این چیسه گه: سُوتَه دیکون دوش به دوش، اولی پارچه فروش، دومی آرد فروش، سومی چو فروش؟
in čisə gə: su.tə dikõnə duš b duš, avvali pârčə faruš, duvmi ârd faruš, suvami ču faruš?
28- دستمال آبی، پر از گلابی. (آسمان و ستاره)
این چیسه گه: یته دسمال آبی، دره اَنقَذَر گلابی؟
in čisə gə: yetə dasmâlə âbi, darə anqazar gulabi?
29- آن چیست که وزن ندارد، از سنگ سنگینتر است. خوردنی نیست از شکر شیرینتر است. (خواب)
این چیسه گه: وَزَن ندئنَه، سنگاجِی سنگین تره، خوردˇشانیّه، شکرˇجی شیرین تره؟
in čisə gə: vazān nadāna, sangâji sangin tarə, xordešâ neyē šakarə.ji širin.tarə?
30- رویش اطلس است، زیرش عدس. (گوجه فرنگی)
این چیسه گه: جُئور سر اطلسه، جیرتر مَرجوُ؟
in čisə gə: jaor sar atlasə, jir.tar marju?
31- آن چیست که جان ندارد، نرم است و استخوان ندارد، کهنه شود حقیر گردد، تازه شود زبان درآورد. (فتیله چراغ)
این چیسه گه: جاُن ندئنَه، نرمه و خاش ندئنه، کهنه بَبون حقیره، تازه بَبون زُون دَر اَبِئنَه؟
in čisə gə: jon nadānə, narmə-u xâš nadānə, kuhnə ba.bun haqirə, tãzə ba.bun zuvun dar abēnə?
32- گنبدی است سفید، ولی در ندارد. (تخم مرغ)
این چیسه گه: گُمبَذ ایسه سوید اما در ندئنَه؟
in čisə gə: gumbaz issa sevid ammâ dar nadānə?
33- همه را زینت و آرایش میدهد ولی خودش همیشه عریان است. (سوزن خیاطی)
این چیسه گه: همه خجیر آرایش دِئنَه اما هَمَشک لخت و سوخته؟
in čisə gə: hamə xojir ârâyš denə ammâ hamšak luxt.u suxtə?
34- نه در زمین است و نه در آسمان، چرخ فلک میان این دو لنگه انداخته. (سقف اطاق)
این چیسه گه: نه در زمینه نه در آسمون، چرخِ فلک اینه مِئن دو لنگه نای؟
in čisə gə: na dar zāminə na dar âsamun, čarxə falak inə miẽn du langə nây?
35- شب نخودها را کاشتم ولی صبح بلند شدم؛ دیدم هیچ کدام نیست. (ستاره)
این چیسه گه: شُو نخوتونه بکاشتم اما صوب ویرسام بَدِئم هیشکه نیسای.
in čisə gə: šow nuxutonə bakâštam ammâ sub virisâm badẽm hiškə nisây.
36- هر کجا میروم او هم با من میآید. (ماه)
این چیسه گه: هر جا شُونَم اونَم می همرا هَنَه؟
in čisə gə: har jâ šunam unam mi hamrâ hanə?
37- گرد است و دراز، سر ندارد اندر شکمش ستارگانند جز نام دو جانور ندارد. (خربزه)
این چیسه گه: گرده؛ درازه؛ کلّه ندئنَه اونه شوکومˇ مِئن ستاران دَرَن بجز دوته نومˇ جاُنور نداره؟
in čisə gə: gardə; darâzə, kallə nadānə unə šukomə miẽn satârân daran bajaz du.tə numə junevar nadârə?
38- آن چیست که سرش را میبریدم زنده میگشت. (علف)
این چیسه گه: اونه سره هی بینم دواره زینده بونه؟
in čisə gə: una sarə hi binam duvârə zendə bunə?
39- نه دست دارد؛ نه پا خبر دارد از همه جا. (رادیو)
این چیسه گه: نه دس دئنَه؛ نه لگ خبر دئنَه از همه جا؟
in čisə gə: na das danə; na lag – xabr danə az hamə jâ?
40- آن چیست که همه چیز از آن ساخته میشود. (الفبا)
این چیسه گه: همه چی از اون چئورده بونه؟
in čisə gə: hamə či az own čaowdə bunə?
41- روز کار می کند، شب دهانش را باز میکند- میایستد. (کفش)
این چیسه گه: روزون کار کئونه، شبون اینَه دهن وئوده نای فخط یه جا ایسای؟
in čisə gə: ruzon kar kaonə, šabun inə dahan vowdə nây fxat ye jâ isây?
42- چهار خواهر رو بسته در صندوقی نشسته. (گردو)
این چیسه گه: چارته خاخورن؛ رو بَئیتَه صندوقˇ مِئن نیشتن؟
in čisə gə: čârtə xâxoran ru baytaə sanduqə mien ništan?
43- آن چیست که شب و روز می رود اما خسته نمیشود؟ (آب رودخانه (نهر))
این چیسه گه: روز و شُو هی را شُونَه اما خَسَّه نبونه؟
in čisə gə: ruz.u šow hi râ šunə ammâ xassə nabunə?
44- آن چیست که بچه به مادرش شیر میدهد؟ (رودخانه به دریا)
این چیسه گه: زاک خو مآره شیر دِئنَه؟
in čisə gə: zâk xu maârə šir denə?
45- آن چیست که راه میرود و پرچین میکند؟ (سوزن)
این چیسه گه: رَا شُونَه چَپَر کئُونه؟
in čisə gə: râ šunə čapar kaonə?
46- آن چیست سالی یک بار سیلی میخورد؟ (دیوار)
این چیسه گه: سالی یه مَرتَه سیلی خونه؟
in čisə gə: sâli ye marte sili xõnə?
47- آن چیست شبانه روز مثل پیرزن غرغر می زند؟ (سماور)
این چیسه گه: پیر زناکˇ موسون شبنده روز غور غور زِئنَه؟
in čisə gə: pir zanâkə musôn šabandəruz qur qur zânə?
48- آن چیست سال دوازده ماه روی یک پا ایستاده است؟ (در)
این چیسه گه: سال دوزه ما یه لنگی ایسای؟
in čisə gə: sal dowzə mâ ye.langi isây?
49- دو برادرند که در سر راه کشیک میدهند. (دروازه)
این چیسه گه: دوتَه برارَن رَا سَر کیشیک دَئدَرَن؟
in čisə gə: du.tə barâran râ sar kišak dadaran?
50- خر ایستاده؛ طنابش بر روی زمین کشیده. (بوتة کدو)
این چیسه گه: خر راس ایسای، اونه لافند زمینˇ سر درازا کشیˆ ؟
in čisə gə: xar râs isây, unə lâfand zaminə sar darâzâ kašy?
51- مرغ کرچ در بالا نشسته جوجه ها در صحرا. (ماه و ستاره)
این چیسه گه: کولوْش کَن نیشته در بالا اونه جوجه کُئون دَرَن صارا؟
in čisə gə: kulškan ništaə.dar balâ unə jujəkaõn daran sarâ?
52- در دکان کوچک انباشته از شاگرد. (دهان و دندان)
این چیسه گه: کوچی دیکون شاگرد دَرَه پُرئوده؟
in čisə gə: kuči dikunə šâgard darə purowdə?
53- این سر بسته، آن سر بسته، در میان هست دسته گل سرخ. (هندوانه)
این چیسه گه: ای سر بسَّه، او سر بسَّه، میُون دَرَه سُورخˇ گُلˇ دَسَّه؟
in čisə gə: i sar bassə, ũ sar bassə, meyõn darə sur.xə gulə dassə?
54- پایین میرود؛ میخندد، بالا میآید؛ میگرید. (کوزه یا سطل آب)
این چیسه گه: جیر شُونَه خنده کئونه، جَئور هَنَه گریه کُئونه؟
in čisə gə: jir šunə xandə kaonə, jaor hanə gerye kaonə?
guilan-e-ma.ir منبع
تمام حقوق مادی و معنوی این سایت برای " شمال ما " محفوظ میباشد.
طراح و کدنویس " گیل دیزاین "
دیدگاهتان را بنویسید