مسعود امیرزاده

شمال ما؛

 

چند روزی است که در فضای مجازی، در پی انتشار پیش‌بینی‌هایی دربارهٔ وضعیت بارش‌های پیشِ رو و احتمال وقوع پدیده ال نینو و افزایش خطر سیلاب در ایران، زمزمه‌هایی دربارهٔ ضرورت قطع درختان حاشیهٔ رودخانه‌ها به گوش می‌رسد. ظاهراً برخی از مسئولان و شماری از مدافعان کارشناسی این رویکرد، قطع درختان حاشیهٔ رودخانه را یکی از راهکارهای کنترل سیلاب و کاهش خسارت‌های احتمالی آن معرفی می‌کنند.

این اظهارات، به‌حق، نگرانی‌های جدی‌ای را در میان دوستداران محیط‌زیست و به‌ویژه مدافعان جنگل‌های حاشیهٔ رودخانه‌ای کشور برانگیخته است. مسئله، علاوه بر قطع شماری از درختان ارزشمند و بعضاً نادر حاشیهٔ رودخانه، نوعی نگاه مدیریتی است که در مواجهه با یک پدیدهٔ پیچیدهٔ طبیعی، به‌جای شناخت روابط میان اجزای آن و ارزیابی پیامدهای مداخله، به حذف یک جزء از طبیعت به‌عنوان راه‌حل متوسل می‌شود.

اگر واقعاً قرار است به نام پیشگیری از سیلاب، درختان حاشیهٔ رودخانه‌ها قطع شوند، پیش از هر اقدامی باید پرسش‌هایی روشن و اساسی از طراحان و مدافعان این سیاست پرسید.

نخست: این پیش‌بینی‌ها بر چه شواهدی استوارند و فاصلهٔ میان پیش‌بینی و تصمیم اجرایی چگونه پر می‌شود؟

باید میان پیش‌بینی‌های اقلیمی، احتمال وقوع بارش های شدید و اثبات ضرورت یک مداخلهٔ مشخص در طبیعت تمایز گذاشت. حتی اگر پیش‌بینی بارش‌های سنگین در بخشی از کشور درست باشد، از این پیش‌بینی به‌تنهایی نمی‌توان ضرورت قطع درختان حاشیهٔ رودخانه‌ها را نتیجه گرفت.

پیش‌بینی یک پدیدهٔ جوی، به‌خودی‌خود، نه میزان خطر در هر رودخانه را مشخص می‌کند و نه راهکار مناسب برای کاهش آن را به دست می‌دهد. برای رسیدن از پیش‌بینی به تصمیم اجرایی، باید اطلاعات دقیق‌تری دربارهٔ وضعیت هر حوضهٔ آبریز، ظرفیت انتقال جریان، ویژگی‌های بستر رودخانه، وضعیت پوشش گیاهی و احتمال بروز انسداد یا طغیان در نقاط مشخص در اختیار داشت.

از سوی دیگر، اگر قرار است پدیدهٔ ال‌نینو مبنای تصمیم‌گیری قرار گیرد، باید روشن شود که ارتباط آن با بارش‌های احتمالی در ایران در چه مقیاس زمانی و مکانی و با چه درجه‌ای از اطمینان ارزیابی شده است. ال‌نینو به‌خودی‌خود به معنای وقوع سیلاب در سراسر ایران نیست و نمی‌توان از اشاره به آن، بدون ارائهٔ تحلیل‌های منطقه‌ای، ضرورت یک سیاست عمومی برای قطع درختان را استنتاج کرد.

بنابراین، پرسش نخست این است: آیا با یک خطر مشخص، مستند و مکان‌مند مواجهیم یا با مجموعه‌ای از احتمالات که هنوز به‌درستی به ارزیابی خطر و تصمیم اجرایی تبدیل نشده‌اند؟

دوم: وقتی از درختان خطرآفرین سخن می‌گویید، دقیقاً دربارهٔ کدام درختان صحبت می‌کنید؟

درخت خطرآفرین یک عنوان کلی است، اما تصمیم اجرایی باید بر مصادیق مشخص و شواهد قابل بررسی استوار باشد. اگر منظور از درختان خطرآفرین، درختانی است که به دلیل موقعیت مکانی، وضعیت ریشه، احتمال سقوط، ایجاد انسداد در یک مقطع خاص یا قرارگرفتن در مسیر سازه‌های حساس، خطر مشخصی ایجاد می‌کنند، باید محل، وضعیت و ویژگی‌های همان درختان تعیین شود.

در چنین شرایطی، لازم است گزارش کارشناسی مستند و قابل ارزیابی تهیه شود؛ گزارشی که توضیح دهد خطر دقیقاً چیست، بر چه شواهدی استوار است، احتمال وقوع آن چقدر برآورد می‌شود و چرا قطع درخت، در مقایسه با گزینه‌های دیگر، مناسب‌ترین راهکار تشخیص داده شده است.

اما اگر قرار باشد صرفاً با استناد به عنوان کلی «درختان حاشیهٔ رودخانه» یا «درختان خطرآفرین»، مجوزی عام برای قطع درختان صادر شود، با تصمیمی روبه‌رو خواهیم بود که نه از نظر علمی و نه از نظر مدیریت محیط‌زیست قابل دفاع است.

اصل باید حفظ درخت باشد و قطع آن نیازمند اثبات ضرورت؛ نه اینکه قطع درخت به قاعده تبدیل شود و برای حفظ هر درخت، از شهروندان و دوستداران محیط‌زیست مطالبهٔ دلیل شود.

سوم: آیا درختان حاشیهٔ رودخانه واقعاً عامل تشدید سیلاب‌اند یا بخشی از سازوکار طبیعی کنترل آن؟

در اینجا باید به دانش هیدرولوژی، ژئومورفولوژی رودخانه و بوم شناسی مناطق حاشیه‌ای رجوع کرد. پوشش گیاهی حاشیهٔ رودخانه، بسته به گونه، تراکم، وضعیت بستر و شرایط جریان، می‌تواند در تثبیت کناره‌ها، کاهش فرسایش، حفظ ساختار خاک، ایجاد زبری هیدرولیکی و تعدیل برخی فرایندهای انتقال رسوب نقش داشته باشد. ریشه‌ها نیز می‌توانند به پایداری کناره‌ها کمک کنند و پوشش گیاهی در مقیاس حوضهٔ آبریز بر نفوذ آب و فرایندهای رواناب اثر بگذارد.

البته این به معنای آن نیست که هر درختی در هر موقعیتی و تحت هر شرایطی به کاهش خطر سیلاب کمک می‌کند. در برخی نقاط، مثلاً در نزدیکی پل‌ها، آبگذرها و مقاطع محدود، انباشت تنه‌ها و شاخه‌ها می‌تواند ظرفیت عبور جریان را کاهش دهد و گاه خطر محلی ایجاد کند. در چنین مواردی، ارزیابی دقیق و اقدام متناسب می‌تواند ضروری باشد.

اما از وجود این موارد استثنایی نمی‌توان حکمی کلی دربارهٔ ضرورت قطع درختان حاشیهٔ رودخانه‌ها صادر کرد. چنین نتیجه‌ای، تعمیم یک مسئلهٔ موضعی به یک سیاست فراگیر است؛ تعمیمی که می‌تواند خود به تخریب سازوکارهای طبیعی حفاظت از رودخانه منجر شود.

پرسش اساسی این است که آیا پیش از طرح ایدهٔ قطع درختان، نقش این پوشش گیاهی در شرایط واقعی هر رودخانه بررسی شده است؟ آیا پیامدهای حذف آن بر فرسایش کناره‌ها، انتقال رسوب، پایداری بستر و رفتار جریان ارزیابی شده‌اند؟ یا صرفاً فرض شده است که حذف موانع طبیعی، الزاماً به معنای افزایش ایمنی است؟

چهارم: چرا در مواجهه با یک سیستم پیچیده، همچنان به راه‌حل‌های ساده‌انگارانه متوسل می‌شویم؟

رودخانه را نمی‌توان مجرایی ساده در نظر گرفت که برای افزایش ظرفیت انتقال آب، هر مانع موجود در آن را حذف کنیم. رودخانه یک سیستم پویا و پیچیده است که در آن جریان آب، رسوب، شکل بستر، پوشش گیاهی، ساختار کناره‌ها، ویژگی‌های حوضهٔ آبریز و مداخلات انسانی با یکدیگر تعامل دارند.

در چنین سیستمی، حذف یک جزء ممکن است پیامدهایی فراتر از هدف اولیهٔ مداخله ایجاد کند. برای مثال، حذف پوشش گیاهی می‌تواند در برخی شرایط فرسایش کناره‌ها را تشدید کند، انتقال رسوب را تغییر دهد یا بر پایداری مقاطع رودخانه اثر بگذارد. این تغییرات نیز ممکن است در تعامل با عوامل دیگر، پیامدهایی پیش‌بینی‌نشده ایجاد کنند.

بنابراین، نمی‌توان صرفاً با مشاهدهٔ یک رابطهٔ ظاهری میان حضور درختان و محدودشدن جریان در یک نقطه، نتیجه گرفت که حذف درختان در مقیاس گسترده به کاهش خطر سیلاب منجر خواهد شد. چنین نتیجه‌ای مستلزم بررسی روابط متقابل و پیامدهای مستقیم و غیرمستقیم مداخله است.

مسئله در اینجا مخالفت مطلق با مداخله نیست؛ مسئله، ضرورت شناخت حدود دانش، درک پیچیدگی سیستم و پرهیز از تصمیم‌هایی است که ممکن است با هدف حل یک مشکل، مشکلات دیگری ایجاد کنند.

پنجم: پیش از مداخله، کجا هستند مدل‌سازی‌ها و سناریوهای مقایسه‌ای؟

اگر ادعا این است که قطع درختان حاشیهٔ رودخانه موجب کاهش خطر سیلاب می‌شود، این ادعا باید قابلیت آزمون داشته باشد. نمی‌توان صرفاً با طرح یک فرضیه یا استناد به تجربه‌ای محدود، سیاستی را در مقیاس گسترده اجرا کرد.

در مواجهه با چنین مسئله‌ای، باید سناریوهای مختلف بررسی شوند: وضعیت رودخانه در صورت حفظ پوشش گیاهی؛ وضعیت آن در صورت حذف پوشش گیاهی در نقاط مشخص؛ پیامدهای پاک‌سازی محدود و هدفمند موانع واقعاً خطرآفرین؛ و نتایج گزینه‌های جایگزین برای کاهش خطر.

این سناریوها باید با توجه به ویژگی‌های هر رودخانه، شرایط هیدرولوژیک، احتمال بارش‌های شدید، وضعیت بستر و کناره‌ها و پیامدهای زیست‌محیطی ارزیابی شوند. مدل‌سازی نیز باید متناسب با مسئله و بر پایهٔ داده‌های معتبر باشد و محدودیت‌ها و عدم قطعیت‌های آن را آشکار کند.

تنها پس از چنین ارزیابی‌ای می‌توان دربارهٔ ضرورت، گستره و شیوهٔ مداخله تصمیم گرفت.

در واقع، آنچه باید به قاعده تبدیل شود، نه مداخله در طبیعت به هر قیمت، بلکه قاعده‌مندکردن مداخله است: هر اقدام باید ضرورت مشخص، شواهد قابل بررسی، ارزیابی پیامدها و امکان مقایسه با گزینه‌های جایگزین داشته باشد. در غیر این صورت، تصمیمی که با عنوان پیشگیری اتخاذ می‌شود، ممکن است خود به منشأ خطرهای تازه تبدیل شود.

ششم: آیا تجربهٔ مداخلات پیشین، ما را به احتیاط بیشتر دعوت نمی‌کند؟

در دهه‌های گذشته، سیاست‌های متعددی با هدف مدیریت منابع آب، کنترل سیلاب و سامان‌دهی محیط طبیعی به اجرا درآمده‌اند؛ از سدسازی و تغییر مسیر جریان‌ها گرفته تا مداخلات گسترده در حوضه‌های آبریز و دست‌کاری بستر رودخانه‌ها. در کنار این اقدامات، با مجموعه‌ای از مسائل جدی در مدیریت منابع آب و محیط‌زیست ایران مواجه بوده‌ایم.

البته هم‌زمانی این مداخلات با تشدید برخی مشکلات محیط‌زیستی، به‌تنهایی رابطهٔ علت و معلولی میان آن‌ها را اثبات نمی‌کند. نمی‌توان بدون بررسی علمی، همهٔ تغییرات اقلیمی یا مشکلات منابع آب کشور را به سدسازی، آبخیزداری یا سایر اقدامات مدیریتی نسبت داد. خشکسالی، تغییرات اقلیمی، برداشت بی‌رویه از منابع آب، تغییر کاربری اراضی و عوامل متعدد دیگر نیز در این وضعیت نقش دارند.

اما همین پیچیدگی، ضرورت احتیاط را دوچندان می‌کند. وقتی پیامدهای مداخلات انسانی در محیط‌های طبیعی به‌سادگی قابل پیش‌بینی نیستند و نتایج آن‌ها به مجموعه‌ای از عوامل وابسته است، نمی‌توان هر مداخلهٔ تازه‌ای را صرفاً به دلیل برخورداری از عنوانی مانند «کنترل سیلاب» ضروری و مفید فرض کرد.

تجربهٔ گذشته باید ما را به این پرسش وادارد که آیا پیش از اجرای سیاست‌های جدید، پیامدهای بلندمدت آن‌ها به اندازهٔ کافی بررسی می‌شوند؟ آیا از نتایج اقدامات پیشین درس گرفته‌ایم؟ و آیا سازوکاری برای ارزیابی مستقل نتایج و اصلاح تصمیم‌های نادرست وجود دارد؟

همبستگی میان برخی مداخلات و مشکلات محیط‌زیستی، حتی اگر به‌تنهایی اثبات‌کنندهٔ علیت نباشد، دلیلی برای طرح پرسش، بررسی دقیق‌تر و پرهیز از تکرار تصمیم‌های کم‌پشتوانه است.

هفتم: آیا پشت عنوان‌های زیبا و اهداف اعلام‌شده، منافع اقتصادی دیگری نیز قرار دارند؟

در هر سیاست مداخله‌گرانه در طبیعت، به‌ویژه هنگامی که با قطع درختان، برداشت مصالح یا تغییر وضعیت بستر رودخانه همراه است، باید علاوه بر توجیه فنی، سازوکار اجرایی و منافع اقتصادی احتمالی آن نیز شفاف باشد.

اگر در فرایند اجرای چنین طرح‌هایی، امکان برداشت شن و ماسه، تأمین مواد اولیهٔ بازار چوب یا ایجاد فرصت‌های اقتصادی برای اشخاص و مجموعه‌های خاص وجود داشته باشد، این موضوع به‌خودی‌خود اثبات‌کنندهٔ وجود سوءاستفاده نیست؛ اما دلیلی جدی برای مطالبهٔ شفافیت و نظارت مستقل است.

باید روشن باشد که چه نهادی ضرورت قطع درختان را تشخیص می‌دهد، چه کسانی مجری طرح هستند، درختان قطع‌شده و مصالح حاصل از عملیات چه سرنوشتی پیدا می‌کنند، مجوزها بر چه اساسی صادر می‌شوند و چگونه از تبدیل یک اقدام با عنوان محیط‌زیستی یا ایمنی به فرصتی برای بهره‌برداری اقتصادی جلوگیری خواهد شد.

این پرسش‌ها به‌ویژه زمانی اهمیت پیدا می‌کنند که تصمیمی با پیامدهای گستردهٔ زیست‌محیطی، بدون انتشار گزارش‌های کارشناسی روشن یا بدون امکان ارزیابی مستقل، در دستور کار قرار گیرد.

طبیعی است که نمی‌توان صرف وجود منفعت اقتصادی را دلیل قطعی بر انگیزه‌های پنهان دانست؛ اما به همان اندازه نیز نمی‌توان پذیرفت که صرف استفاده از عناوینی مانند «حفاظت از جان مردم»، «کنترل سیلاب» یا «صیانت از محیط‌زیست»، تصمیم‌ها را از نظارت عمومی و پرسشگری کارشناسی معاف کند.

هرچه پیامدهای یک تصمیم برای طبیعت گسترده‌تر باشد، ضرورت شفافیت دربارهٔ مبانی علمی، سازوکار اجرایی و منافع اقتصادی آن نیز بیشتر است.

طبیعت را نمی‌توان با حذف اجزای آن مدیریت کرد

بحث بر سر این نیست که در هیچ شرایطی نباید درختی را در حاشیهٔ رودخانه قطع کرد. ممکن است در نقطه‌ای مشخص، درختی به دلیل موقعیت خاص خود خطرآفرین باشد و قطع آن، پس از بررسی گزینه‌های جایگزین، ضروری تشخیص داده شود. اما میان چنین تصمیمی و تبدیل قطع درختان حاشیهٔ رودخانه به یک راهکار عمومی برای مقابله با سیلاب، فاصله‌ای اساسی وجود دارد.

مسئلهٔ اصلی، منطق تصمیم‌گیری است: آیا قرار است بر اساس داده‌های معتبر، شناخت ویژگی‌های هر رودخانه و ارزیابی پیامدهای مداخله عمل کنیم، یا با تکیه بر پیش‌بینی‌های کلی و فرضیه‌های اثبات‌نشده، به سراغ حذف بخشی از طبیعت برویم؟

در شرایطی که کشور با بحران‌های متعدد محیط‌زیستی روبه‌روست، نمی‌توان درختان حاشیهٔ رودخانه‌ها را صرفاً موانعی در مسیر عبور آب تلقی کرد. این درختان بخشی از ساختار زندهٔ رودخانه‌اند و نقش آن‌ها باید در پیوند با سایر اجزای سیستم بررسی شود.

ازاین‌رو، از مسئولان و مدافعان این طرح انتظار می‌رود پیش از هرگونه اقدام اجرایی، گزارش‌های کارشناسی مستند، ارزیابی خطر در مقیاس محلی، نتایج مدل‌سازی و سناریوهای مقایسه‌ای و دلایل رد گزینه‌های جایگزین را به‌صورت عمومی منتشر کنند. همچنین باید مشخص شود چه نهادی مسئول ارزیابی مستقل طرح و نظارت بر اجرای آن خواهد بود.

اصل باید پیشگیری از تخریب غیرضروری باشد، نه توجیه تخریب با استناد به خطرهایی که هنوز به‌درستی ارزیابی نشده‌اند.

اگر واقعاً هدف، کاهش خطر سیلاب و حفاظت از جان و دارایی مردم است، این هدف باید از مسیر دانش، شفافیت، ارزیابی مستقل و مدیریت مسئولانه طبیعت دنبال شود؛ نه از راه تبدیل درختان به متهمانی که پیش از اثبات نقششان در ایجاد خطر، حکم قطعشان صادر شده است.

«مسعود امیرزاده»

منبع: پیام ما


دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *