رسول سعیدی زاده
شمال ما؛
بنابر گفته صالح محمدی، رئیس جهاد کشاورزی گیلان، سودجویان نهتنها در تعطیلات بلکه حتی از فرصت روزهای جنگ رمضان نیز برای تغییر کاربری اراضی سوءاستفاده کردهاند. وی اعلام کرده است که در سال گذشته ۲۷۸۰ مورد تغییر کاربری غیرمجاز اراضی کشاورزی در استان شناسایی شده و شهرستانهای رشت، آستارا، تالش، ماسال، لاهیجان، صومعهسرا و لنگرود بیشترین فراوانی این تخلفات را داشتهاند. همچنین بر اساس آمار سال ۱۴۰۴، شهرستان رشت با ۱۴.۷ هکتار بیشترین مساحت تغییر کاربری را به خود اختصاص داده است.
این آمارها نشان میدهد یکی از مهمترین چالشهایی که بیسروصدا اما با سرعتی نگرانکننده در استانهای شمالی کشور، بهویژه گیلان، در حال گسترش است، تغییر کاربری زمینهای کشاورزی و باغی است. شالیزارهای سرسبز، باغهای مرکبات و اراضی حاصلخیزی که روزگاری نماد تولید و آبادانی این مناطق بودند، امروز بیش از هر زمان دیگری در معرض تبدیل شدن به ویلاها، مجتمعهای مسکونی و تجاری و کاربریهای غیرکشاورزی قرار گرفتهاند. بحرانی که اگرچه کمتر از آلودگی محیط زیست یا کمبود آب درباره آن سخن گفته میشود، اما آثار آن میتواند در آیندهای نهچندان دور امنیت غذایی کشور و پایداری اقتصاد روستایی را با تهدیدی جدی مواجه سازد.
برخلاف تصور رایج، زمین کشاورزی تنها یک دارایی شخصی نیست که مالک بتواند درباره آن هر تصمیمی بگیرد. این اراضی بخشی از سرمایه ملی هستند که حفظ و بهرهبرداری صحیح از آنها با منافع عمومی جامعه پیوند خورده است. هر هکتار شالیزاری که از چرخه تولید خارج میشود، به معنای کاهش ظرفیت تولید محصولات اساسی، افزایش وابستگی به واردات و کاهش توان کشور در تأمین نیازهای غذایی جمعیت رو به رُشد خواهد بود.
استانهای شمالی کشور به دلیل شرایط اقلیمی مناسب، سهم مهمی در تولید برنج، مرکبات، چای، زیتون و بسیاری از محصولات باغی دارند. با این حال، افزایش قیمت زمین، کاهش صرفه اقتصادی برخی فعالیتهای کشاورزی، فقر عمومی مردم شمال، رشد ساختوساز و افزایش تقاضا برای خانههای دوم، انگیزه تغییر کاربری را تقویت کرده است. در بسیاری از مناطق، درآمد حاصل از فروش زمین برای مالک بهمراتب بیشتر از سود سالانه کشاورزی است؛ واقعیتی که نمیتوان آن را نادیده گرفت، اما پذیرش آن نباید به معنای چشمپوشی از پیامدهای گسترده این روند باشد.
پیامدهای تغییر کاربری تنها به کاهش تولید محصولات کشاورزی محدود نمیشود. اقتصاد بسیاری از روستاهای شمال کشور بر پایه کشاورزی شکل گرفته است. زمانی که زمین زراعی از بین میرود، فرصتهای شغلی مرتبط با آن نیز کاهش مییابد. در نتیجه، مهاجرت جوانان روستایی به شهرهای صنعتی و پایتخت افزایش یافته و با تضعیف فعالیتهای تولیدی، بافت اجتماعی و اقتصادی روستاها دچار فرسایش میشود.
از سوی دیگر، ساختوسازهای پراکنده در زمینهای کشاورزی هزینه تأمین زیرساختهایی مانند آب، برق، راه و خدمات عمومی مانند بهداشت و درمان را افزایش میدهد و فشار بیشتری بر منابع طبیعی وارد میکند. این روند در بلندمدت نهتنها به زیان کشاورزان، بلکه به زیان کل استانهای شمالی و اقتصاد ملی کشور خواهد بود.
البته نمیتوان تمام مسئولیت این وضعیت را متوجه مالکان یا کشاورزان دانست. بسیاری از کشاورزان با افزایش هزینههای تولید، کمبود حمایتهای دولتی، نوسانات قیمت محصولات و کاهش درآمد و حتی فقر مواجه هستند. هنگامی که فعالیت کشاورزی سودآوری کافی ندارد، طبیعی است که برخی مالکان فروش زمین را راهی برای تأمین معیشت خود بدانند. از این رو، برخورد صرفاً قهری با تغییر کاربریهای غیرمجاز، بدون توجه به مشکلات اقتصادی کشاورزان، نمیتواند راهحل پایدار این معضل باشد.
امروز بیش از هر زمان دیگری نیازمند سیاستهای مؤثر برای حمایت از کشاورزی، افزایش بهرهوری تولید، اصلاح نظام قیمتگذاری محصولات و برخورد قاطع با تخلفات سازمانیافته در حوزه تغییر کاربری هستیم. حفظ زمینهای کشاورزی تنها یک وظیفه اداری یا قانونی نیست؛ بلکه ضرورتی راهبردی برای حفظ امنیت غذایی، اشتغال پایدار و آینده اقتصادی مناطق روستایی کشور است.
برای مقابله با این بحران، افزایش حمایتهای مالی و بیمهای از کشاورزان، پرداخت تسهیلات کمبهره برای نوسازی و توسعه فعالیتهای کشاورزی، ایجاد مشوقهای اقتصادی برای حفظ کاربری اراضی، تشدید نظارت بر ساختوسازهای غیرمجاز، تکمیل بانک اطلاعاتی اراضی کشاورزی و بهرهگیری از فناوریهای نوین برای رصد تغییرات کاربری، از راهکارهای اساسی است که باید در دستور کار قرار گیرد. همچنین توسعه صنایع تبدیلی و ایجاد بازارهای مطمئن برای محصولات کشاورزی میتواند درآمد کشاورزان را افزایش داده و انگیزه فروش زمین را کاهش دهد.
اگر امروز برای صیانت از شالیزارها و باغهای شمال چارهاندیشی نکنیم، فردا شاید دیگر فرصتی برای بازگرداندن این سرمایههای ارزشمند وجود نداشته باشد. توسعه واقعی از دل حفظ منابع تولیدی، حمایت از کشاورزان و مدیریت مسئولانه سرزمین میگذرد، نه از میان انبوه ساختمانهایی که بر زمینهای حاصلخیز قد علم میکنند.
«رسول سعیدی زاده»
qubbat@yahoo.com
تمام حقوق مادی و معنوی این سایت برای " شمال ما " محفوظ میباشد.
طراح و کدنویس " گیل دیزاین "
دیدگاهتان را بنویسید