رسول سعیدیزاده
شمال ما؛
هر سال در آستانه نمایشگاه بینالمللی کتاب تهران، پرسش تکراری اما مهمی در محافل فرهنگی ایران مطرح میشود: «آیا نسل جدید کمتر کتاب میخواند؟» آمارهای رسمی از کاهش سرانه مطالعه چاپی حکایت دارد، اما آیا این به معنای افول فرهنگ مطالعه است یا دگردیسی آن؟ پاسخ، به احتمال زیاد، ترکیبی از هر دو است.
نمیتوان انکار کرد که کتاب کاغذی دیگر تنها رقیب فراغت و یادگیری نیست. نسل جدید در جهانی زندگی میکند که متن، تصویر، صدا و ویدئو همزمان برای جلب توجه او رقابت میکنند. تمرکز طولانیمدت برای خواندن یک کتاب چند صد صفحهای دشوارتر از گذشته شده است. بنابراین، بخشی از نگرانیها درباره کاهش مطالعه عمیق، بیاساس نیست.
اما اگر مطالعه را فقط به معنای خواندن کتاب چاپی بدانیم، واقعیت را نادیده گرفتهایم. نسل جدید لزوماً کمتر نمیخواند؛ آنچه تغییر کرده، ماهیت و قالب خواندن است. خوانشِ خطی و پیوسته جای خود را به خوانشِ تکهتکه، فرامتنی و چندرسانهای داده است. بسیاری از اطلاعات از مقالههای بلند اینترنتی، کانالهای تخصصی، ویدئوهای تحلیلی و پستهای شبکههای اجتماعی دریافت میشود. این تغییر را نمیتوان صرفاً اُفت مطالعه قلمداد کرد.
در این میان، کتابهای الکترونیک و صوتی نقش بیبدیلی ایفا کردهاند. کتاب صوتی، بهویژه در کلانشهرها، فرصت مطالعه را در ترافیک، پیادهروی یا کارهای روزمره ممکن ساخته و همچنین برای افراد کمبینا یا سالمندان، دری تازه به جهان ادبیات گشوده است. علاوه بر این، کتاب الکترونیک مزیتهایی چون دسترسی فوری، قابلیت جستجو و حافظه نامحدود دارد. تجربه نشان میدهد بسیاری از کسانی که سالها کتاب کاغذی را کنار گذاشته بودند، با این قالبهای نوین بار دیگر به مطالعه روی آوردهاند.
با این حال، چالش اصلی نه در قالبهای جدید، بلکه در محتوا و تمرکز است. شنیدن یک کتاب یا ورق زدن نسخه دیجیتال، اگر با تأمل همراه نباشد، به فهم عمیق منجر نمیشود. فرهنگ عمیق خواندن که مستلزم فرصت، سکوت و تمرکز ممتد است، در عصر اعلان و اطلاعات رسمی دربارۀ موضوعی بیوقفه فرسایش یافته و این زنگ خطری برای برنامهریزان فرهنگی است.
در این میان، نقش نهادهای آموزشی و خانوادهها را نمیتوان نادیده گرفت. مدرسه و خانه همچنان مهمترین بسترهای تربیت ذائقه فرهنگی هستند. اگر کودکان از همان سالهای نخست با کتابهای تصویری جذاب، داستانهای صوتی خلاقانه و فرصت ورق زدن یک کتاب کاغذی در کنار والدین خود آشنا شوند، بعدها در هر قالبی که با متن روبهرو شوند، ذهنیتی مثبت نسبت به مطالعه خواهند داشت. فناوری نمیتواند جای خالی کتابی در دست و گفتوگو درباره آن را پر کند. بنابراین، راهکار اصلی نه صرفاً توسعه ابزارهای دیجیتال، بلکه بازتعریف جایگاه مطالعه در سبک زندگی روزمره و پیوند آن با لحظات ارزشمند زندگی خانوادگی است.
راهکار نهایی، تقابل با فناوری نیست، بلکه بهرهگیری هوشمندانه از آن همراه با حفظ آیین کتاب کاغذی به عنوان کالایی فرهنگی است. فرهنگ مطالعه در ایران نمرده، بلکه تغییر شکل داده است. خطای ما آن است که این تغییر را فقط با معیارهای گذشته بسنجیم. آینده کتابخوانی، نه فقط روی کاغذ، بلکه در صفحه نمایش و فایلهای صوتی رقم خواهد خورد. وظیفه ما کمک به تکامل آن است، نه مرثیهسرایی برای گذشته.
رسول سعیدیزاده
qubbat@yahoo.com
تمام حقوق مادی و معنوی این سایت برای " شمال ما " محفوظ میباشد.
طراح و کدنویس " گیل دیزاین "
دیدگاهتان را بنویسید