• صفحه نخست
• درباره ما
• تماس با ما

شمال ما، سجاد کوچک نیا:

زیست Biology

زمین فیزیک Geology

فرهنگ و تاریخ  Culture and History

زمین گرشگری Geotourism

بطور معمول از سه عنصر منابع زیستی (منابع بیولوژیک = Biological Resources) 1 و منابع فیزیکی زمین ( منابع ژئولوژیک = Physical Geology ) 2 و منابع فرهنگی و بطور کل فرهنگی و تاریخی ( منابع کالتر اند هیستوری = Culture and history ) 3 بعنوان میراث بشر نام برده می شود .
متاسفانه از آنجایی که بشر در دوران گذشته و حال از منابع فیزیکی همانند منابع زیستی آن بشدت بهره اقتصادی برده , این بخش از زمین بیشتر مورد کم لطفی قرار گرفته و زوایای دیگر ارزشهای ذاتی این نعمت در خاموشی مانده است . ارزشهایی که از نظر تنوع فیزیکی زمین  یا (تنوع ژئولوژیکی = Geodiversity ) 3 بسیار قابل ملاحظه است .
از این رو تنوع فیزیکی زمین به مفهومی جدید و مهم در علم زمین شناسی (Geology ) 4 و بین زمین شناسان تبدیل شده که خود به شاخه های مختلفی از جمله : ژئو تکنیک Geotechnics 5 – ژئومورفولوژی Geomorphology 6 – تلفیق Assemblage 7 و … تقسیم می شود.
در این بخش نیز همانند تنوع زیستی ، تنوع فیزیکی نیز به تفاوت میان بعد زمان و مکان می پردازد . برای مثال علاوه بر تنوع نوع کانی ها و سنگ ها و صخره ها و فسیلها مکان شکلگیری پدیده و زمان ایجاد فرایند نیز بسیار مهم بوده و بر تنوع ژئولوژیکی منطقه اثرات انکار ناپذیری دارد .
سطح زمین ما حالت پویا (داینامیکی = Dynamic ) 8 دارد و از حدود 4600 میلیون سال پیش شاهد تولد صخره ها و کوهها وبعد از مدتی نابودی آنها بوده است . دما و فشار و فرسایش و پروسه های هیدرولوژیکی 9 و ژئولوژیکی  (بیرونی و درونی) از عوامل اصلی این گوناگونی و تغییرات شدید بوده اند . بنابر این میتوان به گستردگی این تنوع در پدیده های ژئولوژیکی و در مواردی آندمیک یا منحصر به فرد بودن آنها پی برد که این مساله وابستگی کامل گونه های بیولوژیکی را به پدیده های ژئولوژیکی اثبات می کند. بطوری که این تنوع در ساختار فیزیکی زمین گواهی بر تاریخ زمین و شاهد زندگی گذشتگان و اکوسیستم و محیط زیست است که بخوبی اطلاعات را برای نسل های آینده خود نگهداری می نماید .

ميراث ژئولوژيکی Geological  heritag 
ارزشهای میراث ژئولوژیکی بر اساس تنوع و گوناگونی عوامل ژئولوژیکی بوجود می آیند و با اینکه از نظر آموزشی و تحقیقاتی کاملا مرتبط با ارزشهای علمی آن هستند ولی با این وجود برخی از آنها بخصوص کانی ها و فسیل ها و شکل زمین Land face  10  از نظر زیبا شناختی و فرهنگی و گردشگری مورد توجه قرار میگیرد .
ارزش های زيبا شناختي در ارتباط مستقیم با زيبايي طبيعي، آندمیک بودن و عظمت آن منطقه بوده و ارزش گردشگري  بر اساس پتانسيل آن منطقه در جهت فعاليت هاي گردشگري و آموزشي و جذب توریست تعيين مي گردد و  سر انجام ارزش هاي فرهنگي نيز بر اساس تاريخ و فرهنگ و ارزش هاي باستان شناسي آنه منطقه سنجيده مي شوند .

ژئو پارک یا زمین گردشگاه Geopark
با توجه به اینکه تعداد زیادی از این میراث ژئولوژیکی در مناطقی وجود دارند که روز بروز با گسترش شهرنشینی و پهناور شدن شهرها و فعالیتهای اقتصادی انسانی تغییراتی عمیق در ساختار و سیمای آنها ایجاد می نماید از این رو نوعی سیستم حمایتی و مدیریتی جهت حفظ این میراث ارزشمند از سوی یونسکو در سال 1999 پیشنهاد شده که ژئوپارک Geopark 11  نام دارد .
از نظر يونسکو مفهوم ژئوپارک , ايجاد ارتباط مردم با طبيعت ( طبیعت در اینجا بمعنای ژئولوژي) بوده و همچنين به بعد توسعه اقتصادي مردم ساکن در ژئو پارک از نظر پتانسيل هاي ميراث ژئولوژيکي نيز توجه دارشته و در خصوص صنعت ژئوتورسیم 12 هم یک پتانسیل عالی بحساب می آید .
يونسکو تعريفی کوتاه و روشن براى ژئوپارک دارد که خود آن را ابداع کرده :
گستره اى با مرز هاى کاملاً آشکار و پهنه کافى که در برگيرنده چند پديده زمين شناختى کمياب و برجسته بوده و در آن گستره جاذبه هاى طبيعى تاريخى و فرهنگى ارزشمند نيز يافت مى شود .اين گستره بايد از برنامه هاى مديريت  گسترش و بهره بردارى و طرح هاى حفاظتى برخوردار باشد و توان بالا بردن سطح اقتصادى جامعه محلى و جذب همکارى هاى مردمى را دارا مى باشد.
واژه نوين ژئوپارک را يونسکو پديد آورد.اين واژه از دو زيرواژه geological (وابسته به زمين شناسى) و  park (پارک در مفهوم کلى) است.اين واژه به روشنى تمرکز وتاکيد بر ماهيت وارزش زمين شناختى ژئوسایت های 13 موجود يک گستره دارد.
از ملزومات معرفی یک ژئوپارک میتوان به مواردى همچون تکامل کره زمين ، شکل زمين ، چشمانداز زمين (Natural landscape)، تشکيلات زمينشناسى، خاکشناسى، کانىشناسى،سنگشناسى، فسيلشناسى، باستانشناسى، ميراث فرهنگى، زيست محيطى و مناطق با ارزش ازنظر گونههاى جانورى و گياهى مىباشد.اين مناطق جزئى از يک شبکه جهانى است که بهترين تجارب را بااحترام به حفظ ميراث زمين به اشتراک گذاشته و معيار اصلى آنها، استراتژى توسعه پايدار است.
اين ساختار جديد اهميت منحصر يه فردبودن آن را نیز مورد بررسي قرار مي دهد و بر وجود علم و فرهنگ در کنار هم تاکید می کند . در واقع ژئوپارک که داراي يک يا چند ماهيت ژئولو ژيکي پر اهمیت از نظر علمی است علاوه بر آن داراي ارزش هاي منحصر به فرد باستانشناسي ، اکولوژيکي تاريخي و فرهنگي و توریستی نيز می باشد. و از نظر توسعة اقتصادي نيز مي تواند  بر بهبود ضعيت کسب و کار مردم ساکن در ژئوپارک هم تاثير بگذارد .

ژئوتوریسم یا زمین گرشگری  Geotourism
تام هوز 14 از انگلستان نخستين تعريف علمي خود را از ژئوتوريسم در سال 1995 بدین صورت ارائه كرد: ژئوتوریسم ارائه امکانات خدماتی و تفسیری به منظور قادر ساختن گردشگران به کسب دانش و درک زمین شناسی و ژئومورفولوژی (با مشارکت آنها در توسعه ی علوم زمین)، فراتر از درک صرفاً زیبایی های محض یک مکان است.
نخستین و معتبرترین تعریف زمین گردشگری ارائه شده در ایران در سال 1388 به قرار ذیل است :
گردشگری دانش محوری است که از تلفیق میان رشتهای صنعت گردشگری با حفظ و تفسیر جاذبههای طبیعت بی جان – همراه با مسایل فرهنگی مرتبط با آنها – در قالب ژئوسایت به عموم مردم بوجود می آید.  این تعریف یکی از چهار تعریف معتبر جهان می باشد و سه تعریف دیگر از برزیل، استرالیا و انگلستان ارائه شده اند .
نکاتى که در اين تعريف بايد مورد توجه قرار گيرند:
آگاهانه:
ژئوتوريست هدف مشخصی از برنامه  سفر خود دارد و هدف خاصی را در این سفر دنبال می نماید. او مى داند در این سفر چه چیزهایی میبیند و شناخت و درک درستی از پدیده ها در این سفر دارد.
مسئولانه:
ژئوتوريست به ارزش وحساسيت پديده هاى زمين شناختى آگاه است و در هنگام استقرار در منطقه و بازديد از وارد نمودن هرگونه آسيب به آنها و طبيعت بيرون خوددارى کرده ود يگران را نيز از اين کار باز مى دارد .
طبيعت فعاليت هاى ژئوتوريستى در محيط طبيعى انجام مى شود .بازديد از موزه هاى علوم زمين به تنهايى نمى تواند يک فعاليت ژئوتوريسمى باشد و بيشتر يک فعاليت تکميلى در کنار ژئوتوريسم به حساب مى رود. البته بازديد از سايت هاى فسيلى در شمار فعاليت هاى ژئوتوريسمى به حساب مى آيد. پديده هاى زمين شناختى حاصل عملکرد فرايندهاى گوناگونى است که در طول تاريخ زمين شناختى وزمين ريخت شناسى(ژئوموروفولوژيک) موضوع مورد علاقه وتوجه ژئوتوريسم است.
آموزش:
يکى از اهداف ژئوتوريسم آموزش مفهوم هاى پايه علوم زمين به همگان به ويژه کودکان ونوجوانان است آشنايى با پديده هاى زمين شناختى و ارزش آنها موجب احساس نزديکى بيشتر با زمين وطبيعت و افزايش حس مسئوليت فردى واجتماعى افراد نسبت به حفاظت از اين پديده ها خواهد شد .
ژئوتوريسم واکوتوريسم تفاوت هایی با هم دارند که مثال زير مى تواند به درک  بهتری از این دو واژه منجر شود:
کوه نوردى و یا کویر نوردى از زيرمجموعه هاى اکوتوريسم هستند اما فعالیت هایی که اکوتوريست ها و ژئوتوريست ها در اين بخش از طبيعت انجام مى دهند با هم تفاوت دارند .هدف یک ژئوتوريست ،از گردش در کوه یا کویر صرفا گردش و تفریح نیست و این سفر با هدف شناخت و کسب درک عمیق تر از پدیده های طبیعی ، شناخت ومطالعه خود پديده (کوه ، تپه، کویر و…) است. در حالی که يک اکوتوريست براى ورزش يا تفريح و بازديد از چشم اندازها و یا تماشاى گياهان و جانوران  به طبيعت سفر مى کند.
به طور کلى ژئوتوريسم نوعى گردشگرى طبيعى بر پايه دانش زمين شناسى است .

ژئوسایت Geosite
براساسCowie & Cimbeldon 1994  14 : ژئوسايت ها مکان هايى داراى نمونه هاى شاخص از تاريخ زمين شناختى ،فرآيندهاى  برجسته زمين شناختى که در توسعه اشکال زمين موثر بوده اند،اشکال و فرم هاى زمين شناختى برجسته و شاخص هستندکه از نظر زمين شناسى ارزش جهانى دارند.
ژئوسايت ها نقاط منفردى هستند که مى توانند هدف بازديد ژئوتوريست ها باشند.همچنين گروهى از ژئوسايت ها را مى توان در گستره يک ژئوپارک يافت.

اهداف تأسيس ژئوپارک
زمانی صحبت از تاسیس ژئو پارک بمیان می آید که بخواهیم یک سیستم مدیریتی جامع بر پایه سه اصل زیر داشته باشیم از این سیستم استفاده می کنیم .
این سه اصل عبارتند از :
•    حفاظت ”  از ميراث ژئولوژيکي ”
•    رشداقتصادي – اجتماعي منطقه   از بعد گردشگري
•    آموزش عمومی در زمينه ارزش هاي ژئو لوژيکي ، بيولوژيکي و فرهنگي منطقه

مثلاٌ اگر در منطقه اي پارک ملي وجود داشته باشد که سيستم مديريتي  در آن به خوبي رعايت شده باشد و از انوع ارزش هاي بيولوژيکي ، ژئولوژيکي و فرهنگي آن حفاظت شود ، ديگر نيازي به طرح ژئوپارک نيست ولي از آن جايي که حفاظت از ميراث ژئولوژيکي کمتر مورد توجه قرار می گیرد لذا اينجاست که تاسيس  ژئوپارک  به کمک حفاظت از ميراث ژئولوژيکي مي آيد .

با تاسيس ژئوپارک سه هدف عمده درجهت حفاظت از ميراث ژئولوژيکي تامين مي گردد:
•    اين ژئوسایتها  جهت آموزش های ژئو تکنیکی ، ژئومورفولوژي و اکولوژیکی 15 بکار مي رود.
•    ژئوپارک ابزاري برای دستیابی به توسعة پايدار است و در این راه بکارگیری می شود .
•    ميراث ژئولوژيکي براي نسل هاي آينده حفاظت مي شود .

ژئو پارک های جهان
تاسیس اولین ژئوپارک ها به سال 2000 میلادی و اروپا باز می گردد که تشکیل شبکه زمین گردشگاهی اروپا یا European Geopark Networ را می دهد  و يونسکو از الگوي مديريتي ژئو پارک هاي اروپا  به عنوان الگوي جانبي استناد مي کند . در حال حاضر 35 ژئوپارک به شبکه جهاني ژئوپارک یا Global Geoparks Network  ملحق شده اند. از 59 ؤئو پارک حال حاظر در جهان چین با 22 ژئو پارک پیشتاز بوده و در اروپا نیز 31 ژئوپارک ثبت شده است.
درحال حاضر مدیران کشور هاي دنیا در حال مطالعه طرح های جامع  مديريتي جهت معرفي ژئوپارک به يونسکو هستند. به عنوان مثال در کشور مالزي جزيره لانکاوي ( Lankawi  ) و ميراث جهاني کوه کينابالو ( Kinabalu ) به عنوان دو سايت منتخب مورد بررسي و مطالعه قرار دارند .

  ژئوپارک در ایران
با توجه به اینکه  در ايران پتانسيل های باارزش ميراث ژئولوژيکي  وجود دارد ,اما متاسفانه اقدام جدي براي مطالعه و تحقيق بر روي اين پتانسيل ها انجام نگرفته است.
بطورکلی اکثر مناطق تحت حفاظت چهارگانه کشور قابلیت تیدیل به ژئوپارک ملی دارند و تعداد ۵۰ پتانسیل برای ژئوپارکهای آتی کشور پیشبینی شدهاست
نخستین ژئوپارک خاورمیانه در جزیره قشم به عضویت شبکه جهانی ژئوپارکهای ملی تحتحمایت یونسکو درآمد ولی متاسفانه بدلیل برخی بی مهری ها در دی ماه سال ۱۳۹۱ ، خبرگزاری مهر گزارش داد که ژئو پارک قشم ، به دلیل ناتوانی مدیران سازمان منطقه آزاد قشم در انجام معیارهای ثبت جهانی ژئوپارک از فهرست یونسکو خارج شد.
بیژن فرهنگ دره شوری ، مؤسس اولین ژئوپارک ایران در این باره می گوید:” زمانی که ژئو پارکی در فهرست ژئو پارک های جهان ثبت می شود باید یک سری اقدامات برای دسترسی سهل و آسان گردشگران به آن، آموزش توریسم و زمین شناسی، ایجاد کمپینگ و راههای دسترسی انجام دهد و معیارهای مورد نظر برای جهانی شدن را داشته باشد اما متاسفانه متولیان این اقدامات را جدی نگرفته اند و در چند سال اخیر حرکت جدی انجام ندادند.
دره شوری گفت: در همه کشورهای جهان، اعتبارات مناسبی برای ژئو پارک ها در نظر گرفته می شود اما اقدامات اندک ایران در این ژئوپارک در مقایسه با اقدمات کشورهایی که عضو فهرست ژئوپارک های جهانی شده اند، ناچیز است. ما حتی در مقابل اقدامات چین هم نمی توانیم بگوییم کاری برای ژئو پارک انجام داده ایم.
وی ادامه داد: برای ژئو پارک قشم طرح جامع تدوین شد و مشاور آن را بررسی کرده است اما اراده ای که باید آن را اجرا کند، وجود نداشت.” 16
همانگونه که اشاره گرديد ايران کشوري است با منابع بي نظير ميراث ژئولوژيکي که در سرتاسر کشور گسترده شده اند از آن جمله این مناطق میتوان به سرزمین دیلمان Deylaman  در شمال ایران اشاره نمود که ژئوسایت های موجود در آن ، از ميراث ژئولوژيکي کشور ايران است و مي بايست توسط انواع راهکار هاي حفاظتي و مديريتي از جمله  ژئوپارک ها براي حال و آيندگان مورد حفاظت قرار گيرند .

* محقق در زمینه صنعت گردشگری
www.sajjad-koochakniya.ir

www.siyahkal.com